Năm 2011 đang dần khép lạibằng nhiều kỷ lục mới và những diễn biến tích cực cả ở góc độ giá trị kim ngạchxuất, nhập khẩu có xu hướng tăng lên, lẫn nhập siêu trên đà giảm xuống.

Phải chăng, thế giới càng khó khăn thì hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam càng đượchưởng lợi? Dù chưa thể khẳng định được điều “tréo ngoe” này, nhưng thực tế diễnbiến ngoại thương Việt Namtrong hai năm khó khăn vừa qua với những con số sống động là điều không thểchối bỏ.

VnEconomy điểm lại 10 sự kiện, vấn đề nổi bật của ngoại thương Việt Nam trong nămqua.

1. Tăng trưởng trong khó khăn

Nhưng ngay đầu năm 2011, ngành công thương lại nhìn nhận tình hình thương mạiquốc tế sẽ không dễ dàng như trước. Hội nghị ngành này lúc đó cho rằng, cácquốc gia đang từng bước chuyển đổi cơ cấu và xu hướng sẽ là cân bằng lại thịtrường trong nước và ngoài nước, đặc biệt với những thị trường dung lượng lớn.

Hoa kỳ, EU, Nhật Bản, những thị trường xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đều được dựbáo sẽ khó khăn hơn trong tăng trưởng. Cho nên, xuất hiện sự hồ nghi khả năngkhông đạt được mức tăng trưởng kim ngạch trên 20% trong năm trước đó.  

Năm đầu tiên thực hiện nghị quyết của Đại hội Đảng 11, mục tiêu tăng trưởngxuất, nhập khẩu đề ra chỉ ở mức khá khiêm tốn xuất khẩu tăng khoảng 10% so vớithực hiện năm trước. Nhưng, thực tế đã không diễn ra như vậy.

Số liệu chốt cho tới thời điểm này được Vụ trưởng Vụ Thương mại Dịch vụ (Tổngcục Thống kê) Lê Thị Minh Thủy thông tin với VnEconomy, tổng kim ngạch xuấtkhẩu cả năm ước tính đã vượt 96 tỷ USD, tăng khoảng 33% so với năm 2010; kimngạch nhập khẩu đạt gần 106 tỷ USD, tăng tương ứng khoảng 25%.

2. Vị thế đối tác thương mại mới

Nhìn lại trong 12 tháng qua, về cơ bản kim ngạch xuất, nhập khẩu không có thángnào quá đuối, trừ tháng 2 do ảnh hưởng của Tết Nguyên đán.

Sau một chuỗi các tháng cuối năm 2010 kim ngạch xuất, nhập khẩu duy trì ổn địnhở mức 6 tỷ và 7 tỷ USD đã là khá cao so với trước, sang năm 2011, ngoại thươngViệt Nam tiến thêm một bước dài. Dung lượng thị trường xuất khẩu đã cố địnhđược ở mức từ 7,2-9,3 tỷ USD/tháng; trong khi nhập khẩu kéo từ mức 8,2-9,6 tỷUSD/tháng, suốt giai đoạn từ tháng 3 cho đến tận cuối năm.

Một vài biểu hiện “ngúng nguẩy” từ đối tác lớn như trường hợp gạo Việt bịthương nhân Philippines “bắt bí”, hay dệt may đuối hơn vào cuối năm, vàng“khuynh đảo” cả hai chiều thương mại… chưa dễ làm thay đổi vị thế ngoại thươngvẫn đang liên tục tăng trưởng và mở rộng mấy năm gần đây.

Năm 2011 khép lại với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã vượt mức 200 tỷ USD, gấpkhoảng 2 lần GDP năm trước đó. Kết quả là Việt Nam đã “qua mặt” Philippines đểgiữ vị trí thứ 5 về xuất nhập khẩu trong khu vực Đông Nam Á, chỉ còn xếp sauSingapore, Thái Lan, Indonesia và Malaysia.

3. Nhập siêu có xu hướng giảm

Trong một cuộc họp với Bộ Công Thương gần đây, Phó thủ tướng Hoàng Trung Hảikhi đề cập đến con số nhập siêu giảm trong năm nay có nói vui về một thứtrưởng, khi đó, ông Hải dùng từ “lắm chiêu” để khen cho Bộ Công Thương hoànthành nhiệm vụ được giao. Vị thứ trưởng nọ khi đó chỉ cười, nhưng những gì màcon số nhập siêu thể hiện đã cho thấy nỗ lực của ngành này.

Bởi lẽ, sau hai năm liền ở trạng thái thâm hụt cán cân thanh toán tổng thể, dựtrữ ngoại hối của Việt Namđã bị “thổi bay” nhiều tỷ USD. Tính đến quý 1/2011, con số chính thức từ Bộ Kếhoạch và Đầu tư cho thấy, dự trữ ngoại hối chỉ còn tương đương khoảng 3,5 tuầnnhập khẩu. Gánh vác việc cân bằng lại thu - chi ngoại tệ của quốc gia, Bộ CôngThương là điểm đột phá đầu tiên.

Cũng giống như 2009, năm nay trạng thái ngoại thương của Việt Nam có rấtnhiều đột biến, đặc biệt là trong quý 3. Ở giai đoạn này, cán cân thương mạibiến động dữ dội giữa các mốc xuất siêu hơn 1,1 tỷ USD trong tháng 7, sang nhậpsiêu trên 1,5 tỷ USD của tháng 9.

Tuy nhiên, về tổng thể, nhập siêu đã được kiểm soát tốt hơn, với con số ướctính trong năm khoảng 9,5 tỷ USD, thấp hơn nhiều năm 2010 (nhập siêu 12,6 tỷUSD) và 2009 (12,85 tỷ USD). Tỷ lệ nhập siêu so với kim ngạch xuất khẩu giảmxuống 10,4% trong năm nay, thay vì 17,5% trong năm 2010.

Theo thông tin chính thức, cán cân thanh toán tổng thể của Việt Nam trong nămnay ước tính tăng khoảng 2,5-3 tỷ USD và dự trữ ngoại hối cũng đã tăng lên,tương ứng bằng khoảng 7,5 tuần nhập khẩu vào quý 3 năm nay.

4. Cơ cấu xuất nhập khẩu ít thay đổi

Nhưng những lưu ý của Bộ Công Thương về các hạn chế trong cơ cấu hàng xuất nhậpkhẩu lâu nay, trong năm 2011 chưa được cải thiện nhiều. Về cơ bản, Việt Nam vẫnở tình trạng nhập lớn nguyên, nhiên liệu, nhất là nguyên liệu gia công sản xuấtcác ngành như dệt may, da giày, linh kiện điện tử... thể hiện tính gia công vàphụ thuộc bên ngoài của sản xuất trong nước.

Về nhập khẩu, nhóm hàng nguyên nhiên vật liệu, máy móc thiết bị, phụ tùng ướcđạt kim ngạch 87,6 tỷ USD trong năm nay, tăng 22,5% so với năm 2010, dù tỷtrọng trong tổng kim ngạch nhập khẩu đã giảm khoảng 1,7% nhưng vẫn chiếm tới82,6% kim ngạch nhập khẩu.

Với các mặt hàng máy móc, thiết bị, phụ tùng, thị trường nhập khẩu chủ yếu vẫnlà châu Á - Thái Bình Dương nên nhiều lo ngại lâu nay về xu hướng tăng nhậpkhẩu công nghệ trung gian chưa được giải quyết triệt để.

Trong khi đó, xuất khẩu tăng về tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến nhưng chủyếu là gia công, với tỷ trọng nhóm hàng công nghiệp chế biến tăng từ 59,6%trong năm 2010 lên 60,2%. Nhóm hàng nhiên liệu khoáng sản cũng tăng nhẹ tỷtrọng từ 11,2% lên 11,7%. Riêng nhóm hàng nông, lâm, thủy sản giảm từ 21,2%xuống 20,3%.

5. Tăng giá xuất nhập khẩu: Công và “tội”

Đóng góp vào mức tăng mạnh kim ngạch xuất nhập khẩu năm nay, yếu tố giá thểhiện ở tất cả các mặt hàng có tính được về lượng.

Ngoài gạo, cà phê, cao su, dầu thô, than được hưởng lợi nhờ giá thị trường thếgiới tăng mạnh, một số mặt hàng khác là do hàm lượng chế biến trong sản phẩmxuất khẩu được nâng lên như thủy sản, hàng dệt may, sản phẩm gỗ, sản phẩm chấtdẻo, dây và cáp điện...

Trong khoảng 24 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu tăng cao hơn năm ngoái, đóng góp củanhân tố tăng giá chiếm 7,2 tỷ USD, trong đó nhóm nông sản, thủy sản tăng thêmđược khoảng 3,3 tỷ USD, nhóm nhiên liệu khoáng sản khoảng 2,8 tỷ USD, nhóm côngnghiệp chế biến khoảng 1,1 tỷ USD.

Tuy nhiên, giá nhập khẩu nhiều mặt hàng cũng tăng rất mạnh, ảnh hưởng không nhỏđến đầu vào của sản xuất kinh doanh trong nước.

6. Điều chỉnh lớn với đối tác

Trong dòng chảy chung của tăng trưởng xuất nhập khẩu năm nay, đã xuất hiện haixu hướng tích cực được điều chỉnh về phía các đối tác thương mại của Việt Nam rất đángghi nhận trong năm nay. Thứ nhất là việc tiếp cận sâu hơn đối với các thịtrường mới ở khu vực châu Phi. Thứ hai là cân bằng hơn đối với các đối tácthương mại chính.

Mặc dù tổng kim ngạch xuất khẩu vào châu Phi của Việt Nam mới ở mức khoảng 3,1tỷ USD trong năm nay, nhưng tốc độ tăng trưởng đã lên tới 131%, riêng Nam Phităng 250%. New Zealand cũngnằm trong số các thị trường xuất khẩu mới của Việt Nam, có mức tăng trưởng kim ngạchkhá cao tới 29%.

Trong khi đó, tất cả các thị trường xuất khẩu chủ lực của ta đều ghi nhận mứctăng trưởng kim ngạch cao hơn bình quân chung. Các ví dụ điển hình là xuất khẩuvào Hàn Quốc tăng tới 64% trong khi nhập khẩu tăng 34%; sang Trung Quốc tăng58% trong khi chiều ngược lại tăng 21%; Nhật Bản tăng 37% và 14%; EU là 48% và18%...

7. Lại biến động do vàng

Hai động thái ngược chiều của Ngân hàng Nhà nước trong năm nay: để cho doanhnghiệp “thả phanh” xuất vàng, và nhanh chóng cấp quota nhập khẩu, đã tạo nênhình thái biến động rất lớn cho một giai đoạn giá vàng “điên đảo” cán cânthương mại.

Đột biến xuất siêu lớn đến xuất siêu hơn 1,1 tỷ USD trong tháng 7, rồi nhanhchóng trở lại nhập siêu tới trên 1,5 tỷ USD trong tháng 9, dòng ngoại tệ vào ralớn gắn với dấu hỏi về “chảy máu” vàng trong năm nay.

Ở thị trường trong nước, giá vàng có điều chỉnh rất lớn, chỉ số giá vàng bìnhquân trong năm nay tăng 39% so với năm 2010. Trên thị trường, nhiều thời điểmgiá mua vào và bán ra chênh lệch tới 4-5 triệu đồng/lượng là điều kiện để kimloại quý này xuất ngoại, hoặc nhập vào trong nước, tạo kênh kinh doanh siêu lợinhuận cho giới đầu cơ.

Tính đến cuối tháng 11, Việt Nam đã xuất khẩu trên 2,6 tỷ USD kim ngạch nhóm đáquý, kim loại quý và sản phẩm, trong khi nhập khẩu tương ứng gần 2,2 tỷ USD.

8. Năm của nhiều chính sách kiểm soát nhập siêu

Ngày 9/2, Tổng cục Hải quan đã ban hành “Tuyên ngôn phục vụ khách hàng” vớinhững cam kết trước cộng đồng xã hội về việc đảm bảo tính chuyên nghiệp, minhbạch và hiệu quả trong quản lý nhà nước về hải quan đối với các hoạt độngthương mại, đầu tư và du lịch quốc tế.

Tuy nhiên, trong một năm mà nhiệm vụ kiểm soát nhập siêu đặt trên vai “ngườigác cửa” của thị trường Việt Nam này, nhiều chính sách vẫn hướng vào việckhuyến khích xuất khẩu và giảm nhập khẩu.

Ngày 23/5, Tổng cục Hải quan đã bổ sung 7 nhóm hàng vào danh mục quản lý rủi rocần kiểm tra về giá tính thuế và sửa đổi, bổ sung mức giá mặt hàng xe ôtô, xehai bánh gắn máy. Còn kể từ ngày 1/6, các mặt hàng rượu, mỹ phẩm, điện thoại diđộng (trừ hành lý mang theo người của khách nhập cảnh) chỉ được làm thủ tụcnhập khẩu, thông quan tại ba cảng biển quốc tế là Hải Phòng, Đà Nẵng và Tp.HCM.

Trong khi đó, ngày 19/7, Tổng cục Hải quan công nhận 9 doanh nghiệp được ưutiên trong quản lý nhà nước về hải quan, thuốc các lĩnh vực xuất khẩu thủy sản,xuất khẩu gạo, xuất khẩu cà phê và kinh doanh dầu khí…

Kết quả về cuối năm là kim ngạch nhập khẩu của nhóm hàng cần hạn chế (hàng tiêudùng, ô tô từ 9 chỗ trở xuống, xe máy) tăng 2,5%, thấp hơn nhiều so với mứctăng trưởng chung 25%. Tỷ trọng của nhóm này trong kim ngạch nhập khẩu cũnggiảm khoảng 1 điểm phần trăm, xuống mức 5,8%.

9. Ngoại thương tác động mạnh đến thị trường ngoại hối

Như đã nói ở phần đầu, nhập siêu trên 12,6 tỷ USD trong năm 2010, với 3 thángcuối cùng liên tục vượt 1 tỷ USD đã tạo sức ép lớn đến thị trường ngoại hối.Chênh lệch quá lớn giữa thị trường chính thức và chợ đen, dự trữ ngoại hối thâmthủng nặng nề, đã buộc Ngân hàng Nhà nước phải phá giá đồng nội tệ.

Ngày 11/2, Ngân hàng Nhà nước đã quyết định tăng giá USD/VND tới 9,3%, mức lớnnhất trong ghi nhận mấy năm gần đây, cùng với đó là thu hẹp biên độ xuống mức+/-1%.

Nhưng “điềm báo” đầu năm ấy đã không thể hiện xu hướng cho cả một năm. Dù vẫncó nhiều thời điểm thăng trầm, nhưng về cơ bản, thị trường ngoại hối tương đốiổn định trong năm nay. Chỉ số giá USD bình quân chỉ tăng 8,47%, mức tăng củatháng 12/2011 so với cùng kỳ năm trước lại chỉ có 2,24%.

Tác động ngược lại đến hoạt động ngoại quan, ước tính nguyên nhân điều chỉnh tỷgiá đã làm cho thu hải quan năm nay tăng khoảng 5 nghìn tỷ đồng.

10. Điện thoại di động tạo đột biến

Vào tháng 6 năm nay, biểu thống kê tình hình xuất nhập khẩu của Tổng cục Hảiquan xuất hiện thêm 4 nhóm hàng xuất khẩu và 5 nhóm hàng nhập khẩu. Trong sốnhững “anh hào” mới gia nhập do chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong kim ngạchxuất nhập khẩu, nổi lên là điện thoại di động.

Tháng đầu “trình làng”, nhóm điện thoại các loại và linh kiện mới đạt kim ngạch405 triệu USD. Nhưng sau khi Samsung đưa dây chuyền sản xuất điện thoại di độngthứ hai vào hoạt động tháng 9/2011, ngay tháng kế tiếp, nhóm hàng này đạt kimngạch hơn 1 tỷ USD trong thống kê hải quan.

Đến cuối năm nay, ước tính mặt hàng điện thoại di động sẽ đạt kim ngạch xuấtkhẩu 7,5 tỷ USD, tăng trưởng 257% so với năm ngoái và vươn lên vị trí thứ 2 vềxuất khẩu, chỉ sau mặt hàng dệt may. Nhóm hàng này cũng duy trì mức xuất siêurất lớn, ước tính khoảng 4 tỷ USD trong năm nay.

Nguồn: Thời báo kinh tế Việt Nam