Trước yêu cầu ngày càng cao của các thị trường nhập khẩu, ngành thủy sản đang đứng trước yêu cầu chuyển mạnh từ xuất khẩu nguyên liệu sang phát triển các sản phẩm chế biến sâu, giá trị gia tăng cao. Đây được xem là hướng đi chiến lược giúp doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh, cải thiện biên lợi nhuận, xây dựng thương hiệu và từng bước khẳng định vị thế của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Thoát “bẫy” xuất khẩu thô, gia tăng giá trị bằng chế biến sâu

Theo hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), trong nhiều năm, các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam chủ yếu tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua các sản phẩm sơ chế như phi lê đông lạnh, tôm đông lạnh, cá nguyên con, mực sơ chế hoặc nguyên liệu cung cấp cho các nhà máy, nhà nhập khẩu và hệ thống phân phối quốc tế. Mô hình này giúp doanh nghiệp tận dụng lợi thế về nguồn nguyên liệu và chi phí sản xuất để mở rộng thị trường xuất khẩu.

Tuy nhiên, khi cạnh tranh trên thị trường quốc tế ngày càng gay gắt, những hạn chế của mô hình xuất khẩu nguyên liệu cũng bộc lộ rõ. Giá trị gia tăng thấp khiến doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng giá, trong khi chi phí nguyên liệu, logistics, lao động, năng lượng và các yêu cầu tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế liên tục gia tăng, làm biên lợi nhuận ngày càng thu hẹp.

Không chỉ vậy, việc chưa có sản phẩm chế biến sâu và thương hiệu riêng còn khiến doanh nghiệp phụ thuộc nhiều vào các nhà nhập khẩu, nhà phân phối trung gian cũng như biến động nhu cầu từ một số thị trường lớn. Khi chính sách nhập khẩu thay đổi, rào cản kỹ thuật được siết chặt hoặc sức mua suy giảm, nhóm doanh nghiệp xuất khẩu nguyên liệu thường chịu tác động trực tiếp.

Trong bối cảnh đó, chuyển dịch sang chế biến sâu không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu chiến lược đối với ngành thủy sản. Thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu đông lạnh, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư phát triển các dòng sản phẩm như tôm tẩm bột, tôm tempura, tôm sushi; cá tra cắt khúc, cá tra tẩm gia vị, cá tra nướng sẵn; cá ngừ đóng gói tiện lợi; hải sản ăn liền, thực phẩm đông lạnh chế biến sẵn và các sản phẩm dành cho hệ thống bán lẻ, nhà hàng, khách sạn và thương mại điện tử.

Đây là hướng đi giúp nâng đáng kể giá trị sản phẩm. Trong nhiều trường hợp, khi được chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và phân phối đúng kênh, giá trị bán ra có thể cao gấp 2-3 lần so với xuất khẩu nguyên liệu thô. Khác biệt không chỉ nằm ở công đoạn chế biến mà còn ở việc tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh với bao bì, nhãn hiệu, công thức chế biến, tiêu chuẩn chất lượng, chứng nhận bền vững và khả năng đáp ứng trực tiếp nhu cầu của người tiêu dùng.

Đổi mới tư duy để đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu

Theo lãnh đạo VASEP, để tận dụng dư địa từ chế biến sâu, doanh nghiệp thủy sản không chỉ đầu tư vào dây chuyền sản xuất mà còn thay đổi tư duy phát triển. Thay vì tập trung gia tăng sản lượng, nhiều doanh nghiệp chuyển trọng tâm sang nâng cao giá trị của từng sản phẩm.

Theo đó, doanh nghiệp đẩy mạnh đầu tư công nghệ chế biến hiện đại nhằm nâng cao chất lượng, kéo dài thời hạn bảo quản, bảo đảm an toàn thực phẩm và chuẩn hóa sản phẩm theo yêu cầu của từng thị trường xuất khẩu.

Cùng với đó là phát triển đội ngũ nghiên cứu sản phẩm để tạo ra các dòng thực phẩm tiện lợi, phù hợp với khẩu vị và xu hướng tiêu dùng tại Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu, Mỹ cũng như thị trường nội địa.

Một hướng đi quan trọng khác là xây dựng thương hiệu thủy sản Việt Nam thông qua bao bì, câu chuyện nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và cam kết phát triển bền vững. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường, thương hiệu trở thành yếu tố tạo dựng niềm tin và nâng cao giá trị sản phẩm.

Song song đó, các doanh nghiệp cũng tăng cường chuyển đổi số, tự động hóa và kiểm soát chuỗi cung ứng nhằm tối ưu chi phí, giảm sai lỗi, nâng cao năng suất và đáp ứng những yêu cầu ngày càng khắt khe từ các đối tác quốc tế.

Trong giai đoạn phát triển mới, thành công của ngành thủy sản sẽ không chỉ được đo bằng sản lượng xuất khẩu mà còn bằng giá trị gia tăng, biên lợi nhuận, năng lực thương hiệu và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang chế biến sâu vì thế được xem là con đường tất yếu để thủy sản Việt Nam nâng cao sức cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu và hướng tới phát triển bền vững.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính