Codex cập nhật 72 phụ gia với 304 điều khoản sử dụng trong Tiêu chuẩn chung Codex về Phụ gia thực phẩm (GSFA). Điều này kéo theo những thay đổi, tác động nhất định đến công thức, hồ sơ, nhãn hàng hóa và điều kiện tiếp cận thị trường của doanh nghiệp. Trao đổi với Tạp chí Kinh tế - Tài chính, TS Đào Cao Sơn, Phó trưởng Bộ môn Quản trị thương hiệu và Sở hữu trí tuệ, Trường Đại học Thương mại khuyến nghị doanh nghiệp chủ động rà soát để hạn chế chi phí phát sinh, chậm thông quan và rủi ro khi xuất khẩu.

 

Phóng viên: GSFA 2006 vừa được Ủy ban Codex quốc tế cập nhật với 72 phụ gia và 304 điều khoản sử dụng thay đổi. Từ góc độ doanh nghiệp xuất nhập khẩu, ông đánh giá như thế nào về mức độ tác động của lần cập nhật này?

 

TS Đào Cao Sơn: 72 phụ gia và 304 điều khoản sử dụng là một khối lượng thay đổi đủ lớn để doanh nghiệp không thể xem việc cập nhật GSFA như một thủ tục mang tính hình thức. Đặc biệt với doanh nghiệp xuất nhập khẩu thực phẩm, tiêu chuẩn về phụ gia gắn trực tiếp với công thức sản phẩm, nguyên liệu đầu vào và hồ sơ kỹ thuật gửi cho đối tác.

 

GSFA không chỉ trả lời câu hỏi một phụ gia có được phép sử dụng hay không. Tiêu chuẩn còn quy định phụ gia đó được sử dụng trong nhóm thực phẩm nào, với mức tối đa bao nhiêu và nhằm chức năng công nghệ gì. Bảng 1 thể hiện các điều khoản sử dụng; Bảng 2 sắp xếp thông tin theo nhóm thực phẩm; trong khi Bảng 3 áp dụng đối với những phụ gia có mức dung nạp thực phẩm an toàn (ADI) “Not Specified” hoặc “Not Limited” (không xác định - Lượng ăn vào hằng ngày chấp nhận được) trong những điều kiện nhất định.

 

Một thay đổi tưởng như chỉ trên giấy nhưng có thể tác động rất lớn đối với hoạt động sản xuất, xuất khẩu. Nếu doanh nghiệp vẫn sử dụng công thức, tên nguyên liệu hoặc hồ sơ kỹ thuật theo phiên bản cũ mà không kiểm tra lại, rủi ro sẽ xuất hiện khi hàng hóa được kiểm tra hoặc khi đối tác nhập khẩu yêu cầu giải trình.

 

Lo ngại nhất là tâm lý chủ quan của doanh nghiệp, cho rằng sản phẩm này trước đây vẫn xuất khẩu bình thường. Trong thương mại quốc tế, tiêu chuẩn có thể thay đổi trước cả khi doanh nghiệp nhận thấy tác động trực tiếp đến sản phẩm. Chậm một bước trong cập nhật có thể khiến doanh nghiệp phải sửa hồ sơ, kiểm nghiệm lại, giải trình với đối tác, thậm chí ảnh hưởng tiến độ giao hàng.

 

Phóng viên: Trong 304 điều khoản được điều chỉnh, những thay đổi nào doanh nghiệp cần rà soát ngay, thưa ông?

 

TS Đào Cao Sơn: Có hai thay đổi về tên gọi và cách thể hiện mà doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý.

 

Thứ nhất là nhóm Gellan. Nếu trước đây doanh nghiệp quen với cách gọi Gellan gum 418(i), thì trong GSFA 2026, nhóm Gellan được thể hiện gồm Gellan gum 418(i) và Low-acid clarified gellan gum 418(ii). Hai mã INS này được thể hiện trong nhóm với các chức năng công nghệ như: chất tạo gel, chất ổn định và chất làm đặc.

 

Thứ hai là Nisin. Nisin (INS 234) được thể hiện thành Nisin A (INS 234(i)). Đây không đơn giản là việc thay một từ trong tài liệu. Khi tên hoặc mã INS được cập nhật, doanh nghiệp cần kiểm tra xem cách thể hiện đó đã được đồng bộ trong công thức sản phẩm, tiêu chuẩn nguyên liệu, hồ sơ nhà cung cấp, hồ sơ công bố, nhãn hàng hóa và tài liệu gửi khách hàng hay chưa.

 

Một điểm khác cũng cần làm rõ là của GSFA 2026 không bổ sung phụ gia mới. Điều này cho thấy, trọng tâm của lần cập nhật tập trung ở việc điều chỉnh các điều khoản sử dụng, thay vì mở rộng danh mục phụ gia mới.

 

Do đó, doanh nghiệp không nên chỉ tìm xem có phụ gia mới hay không. Cách tiếp cận đúng phải là rà soát từng sản phẩm, từng nhóm thực phẩm, từng phụ gia và từng mức sử dụng cụ thể.

 

Phóng viên: Tên gọi, mã INS có thể dễ nhận biết, nhưng theo ông, đâu mới là điểm doanh nghiệp dễ mắc sai sót nhất khi đưa sản phẩm ra thị trường nước ngoài?

 

TS Đào Cao Sơn: Theo tôi, đó là nhóm thực phẩm được phép sử dụng và mức sử dụng tối đa.

 

Doanh nghiệp không nên hiểu đơn giản rằng, một phụ gia đã được Codex chấp nhận thì có thể sử dụng cho mọi sản phẩm. GSFA gắn việc sử dụng phụ gia với nhóm thực phẩm, chức năng công nghệ và điều kiện cụ thể. Một chất được phép sử dụng trong nhóm sản phẩm này không đồng nghĩa với việc có thể mặc nhiên đưa sang nhóm khác.

 

Đặc biệt, hệ thống phân loại thực phẩm của Codex có tính thứ bậc. Một quy định ở nhóm thực phẩm rộng có thể liên quan đến các nhóm nhỏ hơn, nhưng doanh nghiệp vẫn phải kiểm tra các điều kiện và ngoại lệ đi kèm.

 

Mức sử dụng cũng là điểm rất quan trọng. Nếu không có quy định khác, mức tối đa trong các điều khoản sử dụng (Bảng 1) và thông tin theo nhóm thực phẩm (Bảng 2) được tính trên sản phẩm cuối cùng ở trạng thái tiêu dùng. Điều này đặc biệt đáng lưu ý với doanh nghiệp chế biến, phối trộn hoặc sử dụng nguyên liệu đã có sẵn phụ gia.

 

Doanh nghiệp cũng cần hiểu đúng về ADI. Việc một phụ gia có ADI “Not Specified” không có nghĩa là doanh nghiệp được sử dụng tùy ý hoặc không giới hạn. Việc sử dụng vẫn phải phù hợp với thực hành sản xuất tốt và nằm trong phạm vi an toàn được đánh giá.

 

Nói cách khác, rủi ro không nằm ở việc doanh nghiệp có dùng phụ gia hay không, mà nằm ở việc dùng đúng phụ gia, đúng sản phẩm, đúng chức năng và đúng mức.

 

Phóng viên: Vậy doanh nghiệp xuất khẩu thực phẩm Việt Nam nên bắt đầu từ đâu để không bị động trước GSFA 2026, thưa ông?

 

TS Đào Cao Sơn: Việc doanh nghiệp cần làm trước hết là rà soát theo từng sản phẩm.

 

Cụ thể, doanh nghiệp nên lập danh mục toàn bộ phụ gia đang sử dụng trong các sản phẩm xuất khẩu, sau đó đối chiếu từng phụ gia với GSFA 2026, đặc biệt tập trung vào 72 phụ gia và 304 điều khoản đã được điều chỉnh.

 

Có thể thực hiện theo ba lớp. Lớp thứ nhất là kiểm tra tên gọi và mã INS. Lớp thứ hai là kiểm tra nhóm thực phẩm và điều kiện sử dụng. Lớp thứ ba là kiểm tra mức sử dụng tối đa.

 

Nếu phụ gia đi vào sản phẩm thông qua nguyên liệu hoặc thành phần trung gian, doanh nghiệp phải xem xét cả cơ chế chuyển tiếp, tức phụ gia được chuyển từ nguyên liệu hoặc thành phần vào sản phẩm cuối cùng. Việc này cũng phải đáp ứng các điều kiện nhất định và không được làm cho mức sử dụng vượt giới hạn cho phép.

 

Sau đó cần quay lại với hồ sơ nhà cung cấp. Đây là khâu doanh nghiệp dễ bỏ sót. Nếu nhà cung cấp vẫn sử dụng tên cũ trong tài liệu kỹ thuật, trong khi hồ sơ của doanh nghiệp đã cập nhật theo cách thể hiện mới, sự không thống nhất có thể gây khó khăn khi giải trình.

 

Cuối cùng, doanh nghiệp nên lưu vết phiên bản tiêu chuẩn đã sử dụng khi xây dựng công thức và hồ sơ. Khi bộ phận chất lượng, xuất nhập khẩu và pháp chế cùng dựa trên một phiên bản tài liệu, khả năng xảy ra sai lệch trong quá trình xử lý sẽ giảm đáng kể.

 

Phóng viên: Có thể nói GSFA 2026 đang buộc doanh nghiệp thay đổi cách quản trị tiêu chuẩn thay vì chỉ cập nhật khi có yêu cầu. Theo ông, đây có phải là tác động lớn nhất?

 

TS Đào Cao Sơn: Đúng vậy, ý nghĩa lớn nhất của GSFA 2026 không chỉ nằm ở 72 phụ gia hay 304 điều khoản được sửa đổi, mà ở thông điệp rằng tiêu chuẩn kỹ thuật không đứng yên.

 

Một số doanh nghiệp lâu nay vẫn có thói quen chờ thị trường yêu cầu, chờ đối tác hỏi hoặc đến khi chuẩn bị xuất khẩu mới kiểm tra. Cách làm này dễ khiến doanh nghiệp gặp rủi ro. Với hàng thực phẩm, nếu phát hiện sai sót khi hàng đã lên đường thì chi phí sửa chữa không còn chỉ là vài dòng trên hồ sơ.

 

GSFA đã trải qua nhiều lần sửa đổi, từ năm 2024 đến nay. Điều này cho thấy, doanh nghiệp không thể coi một phiên bản tiêu chuẩn là đáp án cố định cho nhiều năm.

 

Vì vậy, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy kiểm tra để xuất khẩu sang quản trị tiêu chuẩn để duy trì thị trường. Mỗi lần Codex cập nhật nên được xem như một tín hiệu để doanh nghiệp kiểm tra lại toàn bộ chuỗi liên quan: công thức, phụ gia, nguyên liệu, nhà cung cấp, hồ sơ kỹ thuật, nhãn hàng hóa và yêu cầu riêng của từng thị trường.

 

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!

 

Nguồn: Ngô Kiến, Tạp chí Kinh tế - Tài chính