Xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Liên minh châu Âu (EU) ngày càng tăng, song doanh nghiệp phải đáp ứng những điều kiện ngày càng cao của thị trường tỷ USD này, từ tiêu chuẩn kỹ thuật, pháp lý đến chi phí logistics.

Thặng dư thương mại đạt kỷ lục

Tại buổi gặp gỡ cộng đồng doanh nghiệp với chủ đề “Tiếp cận thị trường Pháp và EU hiệu quả” do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp Việt Nam tại Pháp, Phòng Thương mại và Công nghiệp Pháp tại Việt Nam tổ chức ngày 18/8, các chuyên gia đã đưa ra nhiều lưu ý giúp các doanh nghiệp mở rộng thị phần tại thị trường quan trọng này.

Nhận định EU là thị trường xuất khẩu chiến lược đối với hàng hóa Việt Nam, ông Trần Phú Lữ, Phó Giám đốc ITPC thông tin, sau 6 năm thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), kim ngạch thương mại hai chiều đã tăng từ 49,8 tỷ USD năm 2019 lên gần 74 tỷ USD vào cuối năm 2025, với thặng dư thương mại đạt mức kỷ lục 38,6 tỷ USD.

Đặc biệt, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản cả nước đạt 50,75 tỷ USD năm 2025 và dự kiến vượt mốc 74 tỷ USD trong năm 2026.

Riêng tại TP. Hồ Chí Minh, trong 7 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu rau quả sang EU tăng 15,84% so với cùng kỳ. Thành phố cũng vừa ban hành Chương trình nâng cao chất lượng, giá trị nông sản gắn với phát triển thị trường giai đoạn 2026-2030, tạo nền tảng để các nhóm hàng này gia tăng thị phần tại EU trong thời gian tới.

Tuy nhiên, ông Trần Phú Lữ lưu ý doanh nghiệp cần chủ động ứng phó với các rào cản kỹ thuật khi xuất khẩu vào thị trường EU.

Về mặt kỹ thuật, các quy định ngày càng khắt khe. Với thị trường Pháp đã áp dụng chính sách “Zero Tolerance” đối với dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. EU ban hành Quy định bao bì và chất thải bao bì, yêu cầu 100% bao bì phải có khả năng tái chế vào năm 2030. Quy định chống mất rừng chính thức áp dụng từ cuối năm 2026 đối với cà phê, cao su, gỗ, đòi hỏi doanh nghiệp phải minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng.

Từ thực tế này, ông Trần Phú Lữ khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động đạt các chứng nhận an toàn thực phẩm như HACCP, ISO 22000, kiểm soát dư lượng hóa chất, đầu tư chế biến sâu, bao bì thân thiện môi trường để tận dụng “cơ hội vàng” ưu đãi từ EVFTA mở rộng thị phần xuất khẩu.

Áp lực từ chi phí và rủi ro pháp lý

Bên cạnh các yêu cầu kỹ thuật, chi phí vận tải cũng tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của hàng Việt Nam.

Theo Báo cáo thị trường cước container xuất khẩu Việt Nam mới nhất của Sàn giao dịch logistics quốc tế Phaata, giá cước vận tải biển từ TP. Hồ Chí Minh đi châu Âu tăng mạnh liên tiếp trong năm. Tính đến cuối tháng 6/2026, cước đi tuyến Bắc Âu tăng 22,7% chỉ trong một tuần, lên 5.370 USD/container 40 feet; tuyến Địa Trung Hải tăng 11,8%, lên 6.479 USD/container, lập mức cao nhất trong 52 tuần.

Nguyên nhân chủ yếu, các hãng tàu phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng để tránh khu vực Biển Đỏ, Trung Đông, trực tiếp bào mòn năng lực cạnh tranh về giá của hàng nông sản, thực phẩm Việt Nam.

Để ứng phó áp lực chi phí, doanh nghiệp cần đặt chỗ sớm, ký hợp đồng vận chuyển dài hạn, đa dạng tuyến đường, đồng thời liên kết gom hàng nhằm tối ưu hóa chi phí logistics. Việc tích cực tham gia các chương trình xúc tiến thương mại cũng là chìa khóa để tiếp cận trực tiếp hệ thống phân phối châu Âu.

Đưa ra khuyến nghị về phòng ngừa rủi ro pháp lý tại châu Âu, Luật sư Chử Lan Phương, Luật sư điều hành Công ty Luật CEVEN LAW, khẳng định EVFTA tạo điều kiện thuận lợi với ưu đãi 99% dòng thuế về 0% trong giai đoạn 1-5 năm đầu. Tuy nhiên, các đơn vị xuất khẩu vẫn đối mặt với thách thức lớn từ các quy định kỹ thuật và tranh chấp thương mại nếu thiếu sự chuẩn bị đồng bộ.

Theo bà Chử Lan Phương, thực tế ghi nhận một số doanh nghiệp trong nước cấp quyền phân phối độc quyền trên toàn lãnh thổ EU cho đối tác mới khi chưa đánh giá đầy đủ năng lực thực tế.

Nhằm hạn chế rủi ro, bà khuyến nghị doanh nghiệp nên gắn quyền độc quyền với chỉ tiêu hiệu quả cụ thể (KPI) và sản lượng đặt hàng tối thiểu (MOQ), đồng thời áp dụng quy trình 3 bước.

Thứ nhất, thẩm định pháp nhân, chủ sở hữu, năng lực tài chính, mạng lưới, khách hàng và mức độ tuân thủ của đối tác.

Thứ hai, ký kết hợp đồng ràng buộc về lãnh thổ, thời hạn, MOQ, KPI, hoạt động marketing, dữ liệu, khiếu nại và điều kiện chấm dứt.

Thứ ba, thiết lập cơ chế kiểm soát định kỳ, giám sát báo cáo, kiểm tra KPI và giữ quyền chấm dứt hợp đồng nếu đối tác không đạt cam kết.

Bên cạnh đó, các hợp đồng thương mại giai đoạn 2026-2027 cần thay đổi bản chất, không chỉ là văn bản chia sẻ doanh thu mà phải là công cụ phân bổ trách nhiệm pháp lý. Các đối tác hiện nay cần ràng buộc thêm trách nhiệm về dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), quyền kiểm tra tuân thủ và bảo hiểm bồi thường.

Để thâm nhập thị trường hiệu quả, doanh nghiệp cần bố trí đại diện pháp lý tại EU, chuẩn hóa sản phẩm từ khâu thiết kế bao bì để đáp ứng chuẩn CE, lựa chọn kênh phân phối phù hợp và kết hợp bảo hộ song song cả nhãn hiệu lẫn kiểu dáng công nghiệp.

Chia sẻ mô hình thực tiễn từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Lê Hoàng An, Nhà sáng lập Công ty TNHH Anvan Dried Food, nhận định ngành nông sản Việt Nam cần thay đổi mô hình từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị kinh tế.

Ông An cho biết, từ năm 2019, quá trình sản xuất gia vị, cà phê và trái cây sấy của doanh nghiệp đã được tích hợp công nghệ giảm áp tức thời có kiểm soát. Phương pháp xử lý này giúp giảm tải lượng vi sinh và quản lý chặt chẽ quá trình sấy, đảm bảo sản phẩm tự nhiên đạt độ ổn định cao và đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế ngay từ khâu thiết kế ban đầu.

Nhấn mạnh về cách tiếp cận này, ông Lê Hoàng An khẳng định công nghệ không thay thế giá trị tự nhiên mà đóng vai trò bảo tồn và nâng tầm các giá trị cốt lõi đó. Đây là cơ sở thực tiễn để kết hợp nguồn tài nguyên bản địa với tiêu chuẩn kỹ thuật tiên tiến, từ đó tạo ra những sản phẩm Việt Nam có năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Nguồn: Lê Thu, Tạp chí Kinh tế - Tài chính