Trong bối cảnh kinh tế thế giới chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng xanh, năng lực đo lường và quản lý phát thải đang dần trở thành một loại “vé thông hành” mới đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Kiểm kê khí nhà kính: Bài toán dữ liệu và quản trị

Những năm gần đây, các thị trường nhập khẩu lớn liên tục nâng chuẩn đối với hàng hóa nước ngoài. Bên cạnh các yêu cầu truyền thống về chất lượng, an toàn và hiệu suất sử dụng, các tiêu chí liên quan đến môi trường, trách nhiệm xã hội và quản trị doanh nghiệp (ESG) đang được tích hợp ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo bà Lô Ly, đại diện Comtest Group tại Việt Nam, các nhà nhập khẩu quốc tế hiện không chỉ quan tâm sản phẩm được sản xuất ra sao mà còn muốn biết lượng phát thải phát sinh trong toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm đó. Từ nguồn nguyên liệu đầu vào, hoạt động sản xuất, vận chuyển đến phân phối đều trở thành những mắt xích được theo dõi và đánh giá.

Xu hướng này đặc biệt rõ nét ở các ngành có độ mở cao như: điện, điện tử và viễn thông. “Doanh nghiệp Việt Nam muốn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ phải đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn cần chứng minh được quá trình vận hành theo hướng giảm phát thải và minh bạch ESG”, bà Lô Ly nhận định.

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của xu hướng phát triển bền vững là phạm vi đánh giá phát thải ngày càng được mở rộng. Theo ThS. Cao Cẩm Linh, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VLOMA), kiểm kê khí nhà kính hiện không còn giới hạn trong phạm vi nhà máy mà đã được mở rộng ra toàn bộ chuỗi cung ứng.

Từ khâu khai thác nguyên liệu, sản xuất linh kiện, vận tải, kho bãi, lắp ráp thành phẩm cho tới phân phối và tiêu dùng cuối cùng, tất cả đều tạo ra phát thải khí nhà kính và đều được đưa vào bức tranh đánh giá tổng thể.

Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào lượng điện tiêu thụ trong nhà máy để xác định dấu chân carbon của mình. Muốn có cái nhìn đầy đủ, họ phải theo dõi toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ điểm khởi đầu cho đến khi đến tay người tiêu dùng.

Trong bức tranh đó, logistics nổi lên như một mắt xích đặc biệt quan trọng. Theo bà Cao Cẩm Linh, hàng hóa càng di chuyển nhiều, lượng phát thải càng gia tăng. Nhiên liệu cho vận tải đường bộ, đường biển, đường hàng không; điện năng phục vụ kho bãi; các hoạt động bốc xếp, lưu trữ... đều góp phần tạo nên lượng khí nhà kính đáng kể trong chuỗi cung ứng.

Đó cũng là lý do các tập đoàn đa quốc gia hiện không chỉ yêu cầu báo cáo phát thải tại nhà máy mà còn đòi hỏi dữ liệu phát thải từ các mắt xích liên quan. Phát thải carbon đang được nhìn nhận ở cấp độ chuỗi giá trị thay vì ở phạm vi một doanh nghiệp đơn lẻ.

Dù áp lực từ thị trường quốc tế ngày càng rõ nét, việc triển khai kiểm kê khí nhà kính tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn gặp không ít trở ngại.

Rào cản đầu tiên là dữ liệu. Theo các chuyên gia, nhiều doanh nghiệp chưa có đầy đủ thông tin về nguồn nguyên liệu đầu vào, thiếu khả năng truy xuất dữ liệu từ nhà cung cấp hoặc chưa xây dựng được hệ thống theo dõi phát thải xuyên suốt quá trình sản xuất và vận chuyển.

Đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, thách thức còn lớn hơn khi nguồn lực tài chính hạn chế, thiếu nhân sự chuyên trách và chưa hình thành chiến lược ESG bài bản.

Tuy nhiên, theo ThS. Cao Cẩm Linh, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ. “Nhiều doanh nghiệp đã có phần mềm, có dữ liệu, có báo cáo nhưng kết quả vẫn chưa hiệu quả. Đây là vấn đề quản trị chứ không phải vấn đề môi trường”, bà Linh nhận định.

Thực tế, dữ liệu phục vụ kiểm kê khí nhà kính thường nằm rải rác ở nhiều bộ phận như mua hàng, logistics, kho vận, sản xuất, tài chính hay kế toán. Khi thiếu cơ chế phối hợp hoặc không có đầu mối chịu trách nhiệm, quá trình tổng hợp dữ liệu dễ trở nên phức tạp, thiếu đồng nhất và khó kiểm chứng.

Trong khi đó, yêu cầu từ khách hàng quốc tế ngày càng khắt khe. Họ không chỉ cần các con số phát thải mà còn yêu cầu khả năng truy xuất nguồn gốc và xác thực dữ liệu. Đây chính là khoảng cách mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang nỗ lực thu hẹp.

Chuyển đổi số - Tấm vé bước vào sân chơi xuất khẩu 

Khi dữ liệu trở thành trung tâm của quá trình quản lý phát thải, chuyển đổi số đang được xem là chìa khóa giúp doanh nghiệp tháo gỡ bài toán này.

Theo ông Bùi Lâm Anh, đại diện Công ty cổ phần giải pháp khí nhà kính Lead On GHG, không ít doanh nghiệp hiện vẫn thực hiện kiểm kê khí nhà kính theo phương thức thủ công hoặc phụ thuộc vào các đơn vị tư vấn bên ngoài. Điều này khiến chi phí gia tăng, thời gian xử lý kéo dài và khó duy trì việc cập nhật dữ liệu thường xuyên.

Các nền tảng số đang mở ra một hướng tiếp cận mới khi cho phép doanh nghiệp tự động thu thập, tổng hợp và tính toán phát thải từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau. Không chỉ giúp giảm chi phí và thời gian, số hóa còn nâng cao khả năng truy xuất, minh bạch hóa thông tin và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu từ khách hàng quốc tế.

Ở góc độ chính sách, ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, kiểm kê khí nhà kính không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ các quy định pháp luật mà còn tạo điều kiện để tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Xa hơn câu chuyện tuân thủ, việc đo lường và quản lý phát thải còn giúp doanh nghiệp tối ưu hóa sử dụng năng lượng, nâng cao hiệu quả vận hành, cải thiện khả năng truy xuất nguồn gốc và gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường.

Khi các tập đoàn đa quốc gia ngày càng đưa tiêu chí carbon và ESG vào quy trình lựa chọn nhà cung cấp, dữ liệu phát thải đang dần trở thành một phần không thể thiếu trong hồ sơ năng lực doanh nghiệp.

Điều đó cũng đồng nghĩa với việc cuộc cạnh tranh trong thương mại toàn cầu đang bước sang một giai đoạn mới. Không chỉ cạnh tranh về giá, chất lượng hay năng lực sản xuất, doanh nghiệp còn phải cạnh tranh bằng khả năng quản trị phát thải và minh bạch hóa dữ liệu.

Trong cuộc chơi ấy, doanh nghiệp nào kiểm soát tốt dấu chân carbon sẽ có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận đơn hàng, mở rộng thị trường và duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng quốc tế.

Kiểm kê khí nhà kính vì thế không còn là câu chuyện của tương lai. Đó là yêu cầu đang hiện hữu trong từng đơn hàng xuất khẩu hôm nay, đồng thời là tấm vé giúp doanh nghiệp bước vào sân chơi toàn cầu đang ngày càng xanh hóa.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính