Dù xuất khẩu thủy sản Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng và được dự báo có thể vượt mốc 12 tỷ USD trong năm 2026, tình hình đơn hàng trong những tháng cuối năm vẫn diễn biến thận trọng.

Đơn hàng xuất khẩu thận trọng, doanh nghiệp chịu nhiều sức ép

Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), mặc dù xuất khẩu thủy sản vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực và có khả năng đạt trên 12 tỷ USD trong năm 2026, ngành thủy sản vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn liên quan đến chi phí sản xuất, logistics, nguồn nguyên liệu, lao động, tiếp cận tín dụng và các rào cản thương mại quốc tế.

Một trong những áp lực lớn hiện nay là chi phí vận tải biển và logistics tăng mạnh. Nhiều tuyến vận chuyển ghi nhận mức tăng từ 30%, làm giảm đáng kể năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu hụt lao động chế biến tại các địa bàn trọng điểm vẫn chưa được cải thiện, trong khi hạn mức tín dụng bị siết chặt khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn phục vụ thu mua nguyên liệu và thực hiện các đơn hàng xuất khẩu.

Theo đánh giá của VASEP, trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều khó khăn, nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường lớn phục hồi chậm và chưa đồng đều, hoạt động ký kết đơn hàng xuất khẩu thủy sản trong năm 2026 nhìn chung vẫn khá thận trọng.

Đối với ngành tôm, thị trường đang xuất hiện sự lệch pha giữa sản xuất trong nước và nhu cầu nhập khẩu tại một số thị trường. Trong khi nhiều hộ nuôi chuyển sang nuôi tôm cỡ lớn nhằm tối ưu giá trị trên mỗi đơn vị sản lượng thì nhu cầu tại một số thị trường lớn lại tập trung vào tôm cỡ nhỏ, phù hợp với phân khúc tiêu dùng tiết kiệm và xu hướng cắt giảm chi tiêu.

Sự khác biệt này có thể ảnh hưởng đến tốc độ ký kết đơn hàng, cơ cấu sản phẩm cũng như kế hoạch thu mua nguyên liệu của doanh nghiệp chế biến xuất khẩu.

Bên cạnh đó, xuất khẩu tôm năm 2026 tiếp tục chịu áp lực từ chi phí đầu vào ở mức cao và những yếu tố thời tiết có thể ảnh hưởng đến sản lượng nuôi. Cùng với đó là sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các quốc gia sản xuất tôm quy mô lớn như Ecuador, Indonesia và Ấn Độ.

Ngoài áp lực về giá, ngành tôm Việt Nam còn phải đối mặt với các biện pháp phòng vệ thương mại, đặc biệt là các vụ việc chống bán phá giá, chống trợ cấp và các đợt rà soát hành chính tại một số thị trường xuất khẩu chủ lực, nhất là Hoa Kỳ.

Đối với cá tra, VASEP cho biết chi phí sản xuất gia tăng đang ảnh hưởng rõ rệt đến tâm lý thả nuôi và kế hoạch phát triển vùng nguyên liệu của doanh nghiệp.

Giá cá giống duy trì ở mức cao từ năm 2025 đến nay, cùng với chi phí thức ăn, vận chuyển và nhiều chi phí sản xuất khác khiến người nuôi thận trọng hơn trong việc mở rộng diện tích. Nếu xu hướng này tiếp tục kéo dài, chi phí nuôi có thể tăng thêm khoảng 5-7% mỗi quý trong thời gian tới, gây áp lực lên giá thành nguyên liệu và biên lợi nhuận của doanh nghiệp chế biến xuất khẩu.

Về thị trường tiêu thụ, Trung Quốc đang phát đi những tín hiệu tích cực hơn khi tăng mua trở lại sau giai đoạn chững lại trong năm 2025. Tuy nhiên, nhu cầu hiện nay tập trung nhiều vào cá cỡ lớn.

Trong khi đó, xuất khẩu cá tra sang Hoa Kỳ vẫn đối mặt với nhiều thách thức từ thuế chống bán phá giá, các cuộc điều tra thương mại cũng như những yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc, chất lượng và tuân thủ quy định.

Kỳ vọng tăng trưởng nhưng cần tháo gỡ các điểm nghẽn

Đối với nhóm hải sản khai thác, những khó khăn liên quan đến chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), cùng với yêu cầu của Hoa Kỳ về bảo vệ động vật biển có vú (MMPA), đang làm gia tăng chi phí tuân thủ và kéo dài thời gian chuẩn bị hồ sơ xuất khẩu.

Các yêu cầu này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ký kết và thực hiện đơn hàng đối với nhiều nhóm sản phẩm như cá ngừ, mực, bạch tuộc, cua ghẹ và các mặt hàng hải sản khai thác khác.

Ngoài ra, tình trạng thiếu hụt nguyên liệu hải sản vẫn kéo dài. Chi phí nhiên liệu tăng trong bối cảnh bất ổn địa chính trị, cộng với chi phí logistics cao, đang làm giảm hiệu quả khai thác, ảnh hưởng đến sản lượng đánh bắt và đẩy giá nguyên liệu tăng lên.

Theo đánh giá của VASEP, tình hình ký kết đơn hàng trong thời gian tới sẽ tiếp tục phân hóa theo từng sản phẩm, từng thị trường và năng lực tuân thủ của mỗi doanh nghiệp. Những nhóm hàng phụ thuộc nhiều vào khai thác biển, chịu nhiều rào cản kỹ thuật và thiếu hụt nguyên liệu sẽ gặp nhiều áp lực hơn. Trong khi đó, các sản phẩm nuôi trồng có nguồn cung ổn định, giá cạnh tranh, phù hợp với xu hướng tiêu dùng tiết kiệm và có khả năng chế biến sâu vẫn có cơ hội duy trì tăng trưởng.

Trên cơ sở kết quả xuất khẩu 5 tháng đầu năm, năng lực sản xuất của doanh nghiệp và diễn biến thị trường quốc tế, VASEP dự báo xuất khẩu thủy sản năm 2026 có thể tăng trưởng khoảng 8-10%, với kim ngạch vượt 12 tỷ USD.

Để hỗ trợ doanh nghiệp duy trì đà tăng trưởng, VASEP vừa có công văn gửi Bộ Tài chính và các bộ, ngành kiến nghị các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu trong thời gian tới.

Theo đó, các doanh nghiệp kiến nghị Chính phủ và các bộ, ngành xem xét giảm chi phí logistics, mở rộng hạn mức tín dụng và tiếp tục triển khai các gói tín dụng ưu đãi cho lĩnh vực lâm nghiệp - thủy sản; đồng thời có chính sách phát triển nguồn nhân lực ngành chế biến, tăng cường xúc tiến thương mại, đa dạng hóa thị trường và hoàn thiện cơ chế cấp giấy chứng nhận xuất khẩu.

Hiệp hội cũng đề xuất sửa đổi các quy định còn bất cập về môi trường, thuế, truy xuất nguồn gốc, đầu tư hạ tầng vùng nuôi và sớm thành lập Quỹ xúc tiến xuất khẩu ngành hàng nhằm tạo thêm nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển bền vững trên thị trường quốc tế.

Bên cạnh đó, cộng đồng doanh nghiệp thủy sản kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý về an toàn thực phẩm và kiểm dịch theo hướng quản lý rủi ro, giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm; bổ sung quy định về ngưỡng phát hiện tối thiểu của thiết bị kiểm nghiệm đối với kháng sinh, hóa chất cấm và hoàn thiện cơ chế cho phép chuyển đổi mục đích sử dụng hàng thủy sản giữa sản xuất xuất khẩu và tiêu thụ nội địa.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính