Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) vừa có văn bản gửi Cục Thủy sản và Kiểm ngư nhằm đóng góp các ý kiến chuyên môn, dữ liệu giải trình với Liên minh châu Âu (EU) liên quan đến các quy định về quy tắc xuất xứ và sản lượng khai thác cá ngừ theo Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA).

Độ chênh lệch chu kỳ sản xuất

Liên quan đến số liệu sản lượng khai thác cá ngừ vây vàng năm 2022 được EU trích dẫn từ Báo cáo của Ủy ban Nghề cá Trung và Tây Thái Bình Dương (WCPFC), VASEP cho biết Hiệp hội không sở hữu cơ sở dữ liệu thống kê độc lập để xác thực. Do đó, VASEP đề nghị Cục Thủy sản và Kiểm ngư rà soát và đối chiếu chặt chẽ với số liệu chính thức mà Việt Nam đã cung cấp cho WCPFC trước khi đưa ra văn bản giải trình chính thức với phía EU.

Bên cạnh đó, việc EU nhận định khoảng 33,3% sản lượng cá ngừ vây vàng khai thác năm 2022 (tương đương 19.941 tấn) đã được xuất khẩu dưới dạng phi-lê đông lạnh sang thị trường này (với khối lượng 3.004 tấn) là chưa phản ánh đúng bản chất chuỗi cung ứng. Trên thực tế, hoạt động thu mua, dự trữ nguyên liệu và chế biến mang tính liên tục qua các năm. Sản phẩm xuất khẩu trong năm 2022 hoàn toàn có thể được chế biến từ nguồn nguyên liệu tồn kho của năm 2021.

Phép tính của EU cũng còn tồn tại sự vênh nhau giữa tỷ lệ phần trăm thực tế và khối lượng nguyên liệu quy đổi, đòi hỏi phải làm rõ phương pháp tính toán để phân định rạch ròi giữa thành phẩm và nguyên liệu.

Bài toán chuẩn hóa định mức chế biến

Góp ý về tỷ lệ thu hồi chế biến (Processing yield), VASEP chỉ ra rằng khái niệm phi-lê cá ngừ đông lạnh theo mã HS 0304.87 cần được làm rõ có bao gồm các quy cách khác như loin, steak, saku, cube hay không. Mỗi dạng sản phẩm có quy trình kỹ thuật và tỷ lệ hao hụt hoàn toàn khác nhau.

Thông thường, cá ngừ đại dương khi cập cảng đã qua sơ chế dạng bỏ mang và nội tạng (GG) ngay trên biển. Do đó, giả định chung một tỷ lệ quy đổi 2,2:1 của EU (tương đương mức hao hụt 55%) là chưa đủ cơ sở khoa học để áp dụng làm định mức bình quân đại diện cho toàn bộ các sản phẩm xuất khẩu thuộc phân nhóm này.

Đối với cơ cấu loài, mặc dù cá ngừ vây vàng chiếm tỷ trọng lớn trong các sản phẩm phi-lê đông lạnh xuất khẩu sang EU, VASEP kiến nghị không nên mặc nhiên quy đổi toàn bộ sản lượng thuộc mã HS 0304.87 đều xuất phát từ một loài duy nhất. Mọi đánh giá cần phải dựa trên cơ sở kiểm tra hồ sơ thực tế của từng lô hàng, qua đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp và phản ánh đúng năng lực sản xuất của ngành thủy sản Việt Nam trên trường quốc tế.

Điểm sáng từ mặt hàng ngách

Theo VASEP, bức tranh xuất khẩu thủy sản của Việt Nam 9 tháng đầu năm 2026 ghi nhận tổng kim ngạch cả nước đạt khoảng 9,103 tỷ USD, tăng khoảng 11,4% so với cùng kỳ. Mặc dù các thị trường như Trung Quốc - Hồng Kông và ASEAN tăng trưởng mạnh, xuất khẩu sang các thị trường lớn như Mỹ, Nhật Bản và đặc biệt là EU lại ghi nhận mức giảm nhẹ. Riêng trong tháng 9/2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang EU giảm 12,8%, kéo tổng kim ngạch 9 tháng sang thị trường này đạt khoảng 843 triệu USD, giảm 3% so với cùng kỳ năm trước.

Dù xu hướng chung xuất khẩu sang EU suy giảm nhẹ, bức tranh thương mại thủy sản vẫn ghi nhận những điểm sáng đáng chú ý từ mặt hàng ngách. Đơn cử như xuất khẩu cá tra sang EU trong 9 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 148 triệu USD, tăng 12% so với cùng kỳ năm 2025 nhờ sự thiếu hụt nguồn cung cá thịt trắng tại châu Âu.

Các thị trường nhập khẩu cá tra lớn nhất của Việt Nam trong khối gồm Hà Lan đạt 36 triệu USD (tăng 2%), Đức đạt 30 triệu USD (tăng 39%), Tây Ban Nha đạt 18 triệu USD (tăng 19%) và Bỉ đạt 16 triệu USD (tăng 2%). Bên cạnh đó, một số thị trường quy mô nhỏ hơn cũng ghi nhận mức tăng trưởng cao ấn tượng như Ba Lan đạt 8 triệu USD (tăng 42%) và Lithuania đạt 5 triệu USD (tăng 56%).

VASEP nhận định, sau giai đoạn tăng tốc trong quý III, xuất khẩu thủy sản quý IV dự kiến giảm nhịp. Nhiều đơn hàng phục vụ tiêu dùng cuối năm đã được nhập khẩu và giao hàng sớm, nên nhu cầu mua bổ sung khó duy trì mức cao của những tháng vừa qua. Với kết quả 9 tháng ước đạt 9,103 tỷ USD, xuất khẩu cả năm có thể đạt khoảng 12 tỷ USD.

Nguồn: Đình Đại, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp