Tiếp cận vốn vẫn đang là một trong những "điểm nghẽn" lớn nhất đối với doanh nghiệp và người sản xuất nông nghiệp. Theo các chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp, để nâng cao năng lực chế biến sâu, phát triển nông nghiệp phát thải thấp và mở rộng xuất khẩu, cần sớm có cơ chế tín dụng phù hợp với đặc thù của ngành, thay vì tiếp tục duy trì phương thức cho vay chủ yếu dựa trên tài sản thế chấp.

Cần cơ chế tín dụng riêng cho nông nghiệp và xuất khẩu

Dù nhiều chương trình tín dụng dành cho lĩnh vực nông nghiệp đã được triển khai, nhưng trên thực tế, việc tiếp cận vốn vẫn còn nhiều khó khăn đối với cả nông dân lẫn doanh nghiệp .

Theo TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh, nguồn vốn là “mạch máu” của sản xuất nhưng đang bị hạn chế bởi tư duy cho vay dựa trên tài sản thế chấp thay vì dòng tiền.

Bên cạnh đó, trong phương thức định giá tài sản hiện nay cũng bộc lộ điểm bất hợp lý. Theo đó, đất nông nghiệp tại TP. Hồ Chí Minh thường chỉ được định giá khoảng 450.000 đồng/m², thấp hơn nhiều so với giá trị thực tế. Trong khi đó, các công trình phục vụ sản xuất như chuồng trại chăn nuôi lại bị xem là “tiêu sản”, dẫn đến giá trị tài sản bảo đảm bị đánh giá rất thấp. Hệ quả là ngay cả một trang trại quy mô 14 ha với hệ thống chăn nuôi hiện đại cũng chỉ có thể vay khoảng 2 tỷ đồng.

Nguyên nhân chính là việc thiếu cơ chế bảo lãnh rủi ro của Nhà nước, khiến các ngân hàng chưa mạnh dạn cho vay theo chuỗi giá trị hoặc dựa trên dòng tiền của sản phẩm.

Từ thực tế đó, TS. Phạm Viết Thuận đề xuất, cần thay đổi căn bản tư duy tín dụng, chuyển từ thế chấp tài sản sang sử dụng hàng hóa và sản phẩm nông nghiệp làm cơ sở xác định nguồn vốn vay. Đồng thời, các cơ quan chức năng, đặc biệt là Bộ Công Thương, cần xây dựng cơ chế quản lý giá nhằm bảo vệ người sản xuất, hạn chế tình trạng thao túng của các đơn vị trung gian.

Cùng quan điểm này, ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam kiến nghị, Chính phủ cần thiết lập hạn mức tín dụng riêng cho lĩnh vực nông nghiệp phát thải thấp với mức lãi suất ưu đãi, thấp hơn từ 1,5-2% so với lãi suất thương mại. Đồng thời, thời hạn vay cần linh hoạt, kéo dài từ 10-15 năm để phù hợp với chu kỳ thu hồi vốn của các dự án chế biến sâu và đầu tư hạ tầng bền vững.

Theo ông Chinh, một trong những bất cập lớn hiện nay là cơ chế thế chấp tài sản. Các ngân hàng chủ yếu chỉ định giá quyền sử dụng đất, trong khi nhiều tài sản có giá trị đầu tư rất lớn trên đất như nhà kính, nhà lưới, nhà màng với vốn đầu tư lên tới hàng tỷ đồng mỗi héc-ta lại chưa được chấp nhận làm tài sản bảo đảm.

Ngoài ra, logistics vẫn là “điểm nghẽn” của nông sản xuất khẩu. Bên cạnh khó khăn về vốn, hạ tầng logistics cũng đang là rào cản lớn đối với nông sản Việt Nam. Hạ tầng giao thông nông thôn còn yếu khiến chi phí nhiên liệu và khấu hao phương tiện tăng cao, làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm.

Tháo gỡ điểm nghẽn vốn để nâng sức cạnh tranh nông sản

Theo ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng Thư ký VCCI kiêm Giám đốc VCCI khu vực TP. Hồ Chí Minh, doanh nghiệp nông nghiệp hiện còn gặp nhiều rào cản trong quá trình phát triển.

Trong đó, đáng chú ý là việc thiếu các cơ chế thí điểm cho mô hình mới như tín dụng xanh, thương mại carbon trong nông nghiệp và mô hình chia sẻ giá trị trong chuỗi sản xuất. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng gặp khó khi tiếp cận nguồn vốn đầu tư dài hạn, trong khi các mô hình nông nghiệp tuần hoàn và nông nghiệp thông minh cần nhiều thời gian để tích lũy dữ liệu, kiểm chứng hiệu quả trước khi mở rộng quy mô.

Ở góc độ địa phương, bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Nai cho rằng, mặc dù nông nghiệp đang có nhiều tín hiệu tích cực, nhưng mối liên kết giữa doanh nghiệp và người nông dân vẫn còn lỏng lẻo.

Theo bà Tuyết, Đồng Nai hiện có hơn 300 doanh nghiệp định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao, song hầu như chưa có doanh nghiệp nào tiếp cận được các chính sách ưu đãi về thuế hoặc vốn vay của Chính phủ. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ những vướng mắc trong quy trình và thủ tục công nhận doanh nghiệp công nghệ cao. Do đó, ngoài tháo gỡ vướng mắc này, cần nới lỏng cơ chế cho vay tín chấp để các hợp tác xã và người nông dân dễ dàng tiếp cận nguồn vốn phát triển nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn.

Trong khi đó, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Nam Miền Trung cho rằng, khó tiếp cận nguồn vốn vẫn là rào cản lớn đối với doanh nghiệp nông nghiệp. Cùng với đó, hệ thống ngân hàng hiện đang áp dụng mức lãi suất khoảng 7% cho toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp, chưa phản ánh đúng đặc thù của từng phân khúc. Do đó, thay vì áp dụng mức lãi suất “cào bằng”, cần có chính sách ưu đãi tín dụng riêng cho từng khâu gồm sản xuất sơ cấp, chế biến sâu và thương mại quốc tế nhằm tạo động lực tăng trưởng cho toàn chuỗi.

Để tháo gỡ những nút thắt trên, ThS Ngô Xuân Chinh đề xuất Nhà nước phải đóng vai trò trọng tài trong các liên kết chuỗi; cần có sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách đất đai, tín dụng ưu đãi và sự bảo hộ thương hiệu từ phía Nhà nước trên trường quốc tế.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính