Minh bạch vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số đang trở thành điều kiện bắt buộc để nông sản Việt chinh phục thị trường quốc tế. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là chìa khóa nâng sức cạnh tranh, gia tăng giá trị và thúc đẩy xuất khẩu bền vững. 

Minh bạch vùng trồng để vượt rào cản thị trường xuất khẩu

Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu liên tục siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam không còn được quyết định chỉ bởi chất lượng sản phẩm. Thay vào đó, khả năng truy xuất nguồn gốc, minh bạch quy trình sản xuất, đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường và số hóa vùng nguyên liệu đang trở thành những tiêu chí bắt buộc để hàng hóa có thể tiếp cận các thị trường có giá trị cao.

Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu chuyển đổi căn bản trong tư duy sản xuất. Nếu trước đây người nông dân chủ yếu sản xuất theo khả năng cung ứng thì nay phải chuyển sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, lấy dữ liệu minh bạch, quy trình chuẩn hóa và trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi giá trị làm nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Thực tế cho thấy, nhiều hợp tác xã đã chủ động chuyển đổi để thích ứng với xu thế mới. Hợp tác xã Cà phê Bích Thao (phường Chiềng Cơi, tỉnh Sơn La), thành lập năm 2017 với 11 thành viên và quy mô khoảng 50 ha, đã mạnh dạn chuyển đổi sang mô hình sản xuất hữu cơ tuần hoàn. Đến nay, hợp tác xã mở rộng vùng nguyên liệu lên khoảng 150 ha cà phê đặc sản, liên kết với gần 1.200 hộ nông dân.

Không chỉ đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm, Hợp tác xã Cà phê Bích Thao còn xây dựng hệ thống quản lý vùng nguyên liệu theo tiêu chuẩn quốc tế với các chứng nhận VietGAP, UTZ; ứng dụng mã số vùng trồng kỹ thuật số và hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR. Nhờ đó, mỗi năm hợp tác xã xuất khẩu từ 4.000-6.000 tấn cà phê nhân sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu (EU).

Mô hình này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ vào sản xuất mà còn là giải pháp nâng cao giá trị gia tăng, gia tăng niềm tin của khách hàng quốc tế và giảm thiểu rủi ro trong hoạt động xuất khẩu.

Áp lực chuyển đổi càng trở nên rõ nét khi nhiều quốc gia áp dụng các quy định mới về phát triển bền vững. Điển hình, Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) yêu cầu mỗi lô hàng phải có đầy đủ dữ liệu về vùng trồng, hồ sơ truy xuất nguồn gốc và bằng chứng chứng minh khu vực sản xuất không hình thành từ hoạt động phá rừng.

Điều này đồng nghĩa chỉ cần một mắt xích trong chuỗi giá trị không đáp ứng yêu cầu về dữ liệu hoặc thiếu tính minh bạch, toàn bộ lô hàng có thể bị từ chối hoặc kéo dài thời gian thông quan. Vì vậy, việc chuyển từ ghi chép thủ công sang số hóa nhật ký sản xuất, chuẩn hóa quy trình canh tác và cập nhật thường xuyên dữ liệu vùng nguyên liệu không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc.

Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, minh bạch quy trình sản xuất không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu mà còn tạo nền tảng xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, có trách nhiệm và phát triển bền vững. Trong quá trình đó, đội ngũ cán bộ khuyến nông giữ vai trò cầu nối, hỗ trợ người dân tiếp cận công nghệ, tiêu chuẩn quốc tế và hình thành tư duy sản xuất theo chuỗi giá trị.

Xây dựng vùng nguyên liệu minh bạch nâng sức cạnh tranh xuất khẩu

Bên cạnh việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, minh bạch vùng nguyên liệu còn trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp ứng phó với xu hướng gia tăng các vụ điều tra phòng vệ thương mại trên thế giới.

Theo Cục Phòng vệ thương mại, đến nay hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 321 vụ điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Trong bối cảnh xu hướng bảo hộ thương mại ngày càng gia tăng, việc chứng minh nguồn gốc, xuất xứ và tính hợp pháp của sản phẩm trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Nhận diện rõ thách thức này, TP. Cần Thơ xác định xây dựng vùng nguyên liệu minh bạch, phát triển chuỗi cung ứng bền vững và đẩy mạnh chuyển đổi số là giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành nông nghiệp.

Theo Chi cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ), phòng vệ thương mại hiện không còn là câu chuyện riêng của doanh nghiệp xuất khẩu mà đã trở thành yêu cầu xuyên suốt đối với toàn bộ chuỗi giá trị, từ nông dân, hợp tác xã đến doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Một vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản với mã số vùng trồng, nhật ký điện tử, dữ liệu số và hệ thống truy xuất nguồn gốc đầy đủ sẽ tạo cơ sở dữ liệu quan trọng để doanh nghiệp chứng minh tính hợp pháp của sản phẩm khi làm việc với đối tác nhập khẩu hoặc cơ quan điều tra nước ngoài. Ngược lại, vùng nguyên liệu còn phân tán, thiếu liên kết và thiếu dữ liệu sẽ làm gia tăng rủi ro trong quá trình giải trình, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì thị trường xuất khẩu.

Kết quả triển khai tại Cần Thơ cho thấy hướng đi này đang phát huy hiệu quả. Trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành nông nghiệp thành phố đã hỗ trợ 92 lượt ủy quyền từ các hợp tác xã và tổ hợp tác của 45 vùng trồng cho 62 doanh nghiệp liên kết tiêu thụ, với tổng sản lượng gần 19.838 tấn trái cây. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ quan hệ mua bán đơn thuần sang liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng hồ sơ truy xuất nguồn gốc và chứng minh xuất xứ hàng hóa.

Đến nay, Cần Thơ đã cấp 657 mã số vùng trồng với tổng diện tích hơn 11.000 ha, có trên 9.400 hộ nông dân tham gia; đồng thời cấp 45 mã số cơ sở đóng gói cho 17 doanh nghiệp. Song song với đó, thành phố đã triển khai cơ sở dữ liệu quốc gia về mã số vùng trồng, nhật ký điện tử đồng ruộng, hệ thống truy xuất nguồn gốc và cảnh báo dịch bệnh. Hệ thống dữ liệu này đang từng bước hình thành chuỗi cung ứng minh bạch, đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu và tạo nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản địa phương.

Các chuyên gia cho rằng, để quá trình chuyển đổi đạt hiệu quả cao hơn, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng khung pháp lý về phòng vệ thương mại, hỗ trợ chuyển đổi số, phát triển cơ sở dữ liệu vùng nguyên liệu và tăng cường đào tạo nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp về quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc cũng như các quy định mới của thị trường quốc tế. Đây sẽ là nền tảng giúp doanh nghiệp chủ động thích ứng với các rào cản thương mại và tận dụng tốt hơn các cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế.

Minh bạch vùng trồng vì thế không còn là yêu cầu mang tính thủ tục mà đã trở thành chìa khóa nâng sức cạnh tranh nông sản xuất khẩu. Khi mỗi vùng nguyên liệu được số hóa, mỗi quy trình sản xuất được chuẩn hóa và mỗi sản phẩm đều có thể truy xuất đầy đủ nguồn gốc, nông sản Việt sẽ nâng cao giá trị, củng cố niềm tin của thị trường, mở rộng thị phần xuất khẩu và từng bước khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính