Xuất khẩu gạo Việt Nam tiếp tục tăng trưởng với sản lượng kỷ lục. Bên cạnh đó, giá gạo chất lượng cao cũng được phục hồi. Song trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt đòi hỏi ngành lúa gạo thay vì gia tăng sản lượng mà nâng giá trị để duy trì lợi thế xuất khẩu.

Giá gạo phục hồi, xuất khẩu duy trì đà tăng nhưng sức ép ngày càng lớn

Nửa đầu năm 2026, sản lượng xuất khẩu ngành lúa gạo đạt mức cao nhất từ trước đến nay, khẳng định vai trò là một trong những trụ cột của xuất khẩu nông sản. Không chỉ ghi nhận sản lượng, giá gạo Việt Nam cũng từng bước phục hồi sau giai đoạn giảm sâu. Đáng chú ý, ở nhiều phân khúc giá gạo Việt Nam tiếp tục duy trì trong nhóm cao nhất thế giới như gạo thơm và gạo chất lượng cao. Kết quả này cho thấy chất lượng và thương hiệu gạo Việt Nam đang từng bước được khẳng định trên thị trường quốc tế.

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), tính đến ngày 22/7/2026, giá nhiều chủng loại gạo xuất khẩu tiếp tục tăng. Trong đó, gạo Jasmine được chào bán ở mức 513-517 USD/tấn, tăng khoảng 8 USD/tấn so với một tháng trước; gạo thơm 5% tấm đạt 510-520 USD/tấn, tăng 20-30 USD/tấn; gạo thơm 100% tấm đạt 348-352 USD/tấn... Giá gạo Việt Nam tiếp tục giữ lợi thế ở phân khúc chất lượng cao so với giá gạo 5% tấm của Thái Lan dao động 478-482 USD/tấn và Ấn Độ khoảng 350-354 USD/tấn, khẳng định uy tín các dòng gạo thơm của Việt Nam, song cũng đặt ra áp lực khi người mua ngày càng cân nhắc giữa chất lượng và giá thành.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khối lượng xuất khẩu 6 tháng đạt khoảng 5,2 triệu tấn, kim ngạch gần 2,4 tỷ USD, tăng gần 10% về lượng nhưng giảm 2,5% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Điều này phản ánh những tác động rõ nét từ biến động giá quốc tế và nguồn cung toàn cầu gia tăng.

Philippines tiếp tục là thị trường nhập khẩu lớn nhất của gạo Việt Nam với khoảng 2,4 triệu tấn, chiếm gần 48% tổng lượng gạo xuất khẩu. Trung Quốc đứng thứ hai với khoảng 915.000 tấn, tăng hơn gấp đôi so với cùng kỳ. Bên cạnh đó, Malaysia, Australia, Iraq và Ả Rập Xê Út đều duy trì tăng trưởng tích cực, góp phần đa dạng hóa thị trường và giảm dần sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Tuy nhiên, cùng với tăng trưởng, xuất khẩu gạo cũng đang phải chịu áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng khi nhiều quốc gia xuất khẩu lớn liên tục mở rộng nguồn cung và điều chỉnh chính sách nhằm gia tăng thị phần. Vì vậy lợi thế về sản lượng của gạo Việt Nam sẽ không còn được quyết định mà ngày càng phụ thuộc lớn vào chất lượng, thương hiệu và giá trị gia tăng.

Nâng giá trị xuất khẩu gạo trong cạnh tranh toàn cầu

Đánh giá triển vọng xuất khẩu gạo trong những tháng cuối năm vẫn được ghi nhận khá tích cực, song dư địa tăng trưởng sẽ chịu nhiều sức ép từ diễn biến cung cầu thế giới. Hội đồng Ngũ cốc quốc tế (IGC) cho biết, niên vụ 2026-2027, sản lượng gạo toàn cầu dự kiến đạt khoảng 545 triệu tấn, cao hơn nhu cầu tiêu thụ khoảng 2 triệu tấn. Thương mại gạo thế giới được dự báo lập kỷ lục khoảng 62 triệu tấn, trong khi lượng tồn kho tăng lên gần 199 triệu tấn nhờ nguồn cung dồi dào từ Ấn Độ.

Ấn Độ tiếp tục duy trì nguồn cung lớn với mức giá thấp sẽ tạo áp lực cạnh tranh đáng kể đối với các quốc gia xuất khẩu, trong đó có Việt Nam. Khoảng cách giá giữa gạo Việt Nam và các đối thủ ngày càng nới rộng và được dự báo sẽ gia tăng trong những tháng cuối năm. Điều này có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn hơn trong việc mở rộng thị phần.

Không chỉ vậy, nhiều quốc gia nhập khẩu lớn cũng đang gia tăng các giải pháp bảo đảm an ninh lương thực. Indonesia hiện sở hữu lượng dự trữ gạo cao nhất lịch sử và gần như không còn nhu cầu nhập khẩu trong năm 2026 nhờ sản lượng nội địa tăng mạnh. Philippines vẫn là thị trường tiêu thụ lớn của gạo Việt Nam nhưng cũng đang đẩy mạnh thu mua lúa trong nước để từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Ngoài yếu tố thị trường, biến đổi khí hậu tiếp tục là rủi ro đáng lưu ý. Dự báo El Nino có thể mạnh lên trong nửa cuối năm sẽ tác động đến sản xuất lúa gạo tại nhiều quốc gia Đông Nam Á, làm gia tăng biến động về nguồn cung và giá cả trên thị trường quốc tế.

Theo Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), nhu cầu tiêu dùng gạo toàn cầu trong những tháng cuối năm không biến động lớn, nguồn cung từ các vụ Hè Thu và Thu Đông của Việt Nam vẫn đủ đáp ứng nhu cầu xuất khẩu. Song, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, tránh chạy theo các đợt tăng giá ngắn hạn, tăng cường liên kết chuỗi để nâng cao hiệu quả và hạn chế rủi ro.

Việc triển khai quy trình sản xuất phát thải thấp trên hơn 3,8 triệu ha đất lúa sẽ góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng hạt gạo và đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn của các thị trường nhập khẩu cao cấp. Cùng với đó, phát triển vùng nguyên liệu tập trung thông qua hợp tác xã và liên kết chuỗi sẽ tạo nền tảng để nâng cao sức cạnh tranh của ngành lúa gạo trong dài hạn.

Đáng chú ý, ngày 1/7/2026, xuất khẩu gạo có thêm động lực mới khi thẩm quyền cấp giấy chứng nhận chủng loại gạo thơm xuất khẩu sang Liên minh châu Âu và Vương quốc Anh theo EVFTA và UKVFTA đã được phân cấp cho địa phương. Điều này được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm chi phí cho doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả tận dụng các ưu đãi thuế quan.

Trong bối cảnh, thị trường gạo chuyển mạnh từ cạnh tranh sản lượng sang chất lượng, việc gia tăng giá trị sẽ trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo Việt Nam. Đẩy mạnh sản xuất xanh, phát triển gạo chất lượng cao, xây dựng thương hiệu, mở rộng liên kết chuỗi và tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do ngành lúa gạo không chỉ nâng cao giá trị xuất khẩu trong cạnh tranh toàn cầu mà còn tạo nền tảng để ngành lúa gạo phát triển bền vững và gia tăng vị thế trên thị trường quốc tế.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính