Phát triển chuỗi giá trị nông sản Việt Nam đang trở thành nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Từ vùng nguyên liệu, chế biến, logistics đến thị trường, chuỗi giá trị hoàn chỉnh sẽ gia tăng giá trị, mở rộng xuất khẩu và tạo động lực phát triển nông nghiệp bền vững.

Chuyển từ tăng sản lượng sang gia tăng giá trị trong toàn chuỗi

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ mô hình tăng trưởng. Nếu trước đây sản lượng và giá thành được xem là lợi thế cạnh tranh chủ yếu thì hiện nay, thị trường quốc tế ngày càng coi trọng chất lượng, tính bền vững, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ hoàn thiện của toàn bộ chuỗi cung ứng. Điều đó khiến phát triển chuỗi giá trị nông sản Việt Nam không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để nâng cao giá trị gia tăng và giữ vững sức cạnh tranh.

Trên thực tế, giá trị của nông sản không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà được hình thành từ toàn bộ quá trình sản xuất như chế biến, bảo quản, logistics và phân phối... Khi các mắt xích trong chuỗi được kết nối đồng bộ, doanh nghiệp không chỉ nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn kiểm soát tốt chi phí, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và gia tăng khả năng tiếp cận các thị trường có giá trị cao.

Bên cạnh đó, xu hướng tiêu dùng toàn cầu cũng đang thay đổi nhanh chóng. Người tiêu dùng không chỉ lựa chọn sản phẩm dựa trên chất lượng mà còn quan tâm đến phương thức sản xuất, mức độ thân thiện với môi trường, trách nhiệm xã hội và tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy doanh nghiệp không còn đơn thuần bán nông sản mà đang bán niềm tin, sự minh bạch và những giá trị bền vững gắn với từng sản phẩm.

Đồng thời đây cũng là nguyên nhân khiến ngành nông nghiệp chuyển mạnh từ xuất khẩu nguyên liệu sang chế biến sâu; từ cạnh tranh bằng chi phí thấp sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ giống, vùng nguyên liệu, thu hoạch, bảo quản đến logistics và thị trường sẽ trở thành nền tảng để nông sản Việt Nam gia tăng giá trị và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Có thể thấy, thực tiễn đang chứng minh đầu tư vào phát triển bền vững chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn. Việc áp dụng các tiêu chuẩn xanh, sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm phát thải không chỉ giúp đáp ứng các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe mà còn góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh doanh và tăng uy tín thương hiệu.

Công nghệ và kinh tế tuần hoàn tạo động lực cho chuỗi giá trị bền vững

Theo các chuyên gia, một trong những động lực quan trọng của chuỗi giá trị hiện đại là chuyển đổi số trong sản xuất nông nghiệp. Phương thức canh tác dựa chủ yếu vào kinh nghiệm đang dần được thay thế bằng nông nghiệp chính xác với sự hỗ trợ của hệ thống định vị GPS, cảm biến, viễn thám, trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn. Những công nghệ này giúp người sản xuất theo dõi tình trạng cây trồng theo thời gian thực, tối ưu lượng nước tưới, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, qua đó giảm chi phí đầu vào, nâng cao năng suất và hạn chế tác động đến môi trường.

Sau thu hoạch, công nghệ bảo quản và đóng gói tiếp tục giữ vai trò quyết định trong việc gia tăng giá trị nông sản. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), khoảng 14% lượng thực phẩm trên thế giới bị thất thoát trong giai đoạn sau thu hoạch và trước khi đến tay người tiêu dùng. Các giải pháp như bao bì điều chỉnh khí quyển (MAP), bao bì hoạt tính và công nghệ bảo quản thông minh đang góp phần kéo dài thời gian bảo quản, giảm tỷ lệ hao hụt và nâng cao chất lượng sản phẩm trong suốt quá trình lưu thông.

Bên cạnh đó, truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ blockchain đang trở thành xu hướng tất yếu trong xây dựng chuỗi giá trị minh bạch. Thông qua một mã QR, toàn bộ hành trình của sản phẩm từ vùng nguyên liệu, chăm sóc, thu hoạch, chế biến đến phân phối đều được lưu trữ trên hệ thống dữ liệu gần như không thể chỉnh sửa. Đây là cơ sở giúp doanh nghiệp chứng minh nguồn gốc, chất lượng và tính hợp pháp của sản phẩm, đồng thời củng cố niềm tin với người tiêu dùng.

Xu hướng này đã được nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước áp dụng. Tại Việt Nam, Masan MEATDeli ứng dụng blockchain để truy xuất nguồn gốc thịt; trong khi nhiều doanh nghiệp nông nghiệp của Israel sử dụng công nghệ này như “hộ chiếu số” nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt của thị trường châu Âu. Thực tế cho thấy, minh bạch dữ liệu đang trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng của nông sản trên thị trường quốc tế.

Song song với chuyển đổi số, quá trình “xanh hóa” chuỗi cung ứng cũng được thúc đẩy thông qua việc sử dụng năng lượng tái tạo và phát triển kinh tế tuần hoàn. Việc lắp đặt điện mặt trời áp mái tại kho lạnh, ứng dụng điện gió hoặc khai thác năng lượng sinh học từ phụ phẩm nông nghiệp giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành, giảm phát thải khí nhà kính và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường nhập khẩu.

Tư duy kinh tế tuần hoàn cũng đang thay đổi cách tiếp cận trong sản xuất nông nghiệp. Phụ phẩm từ trồng trọt, chăn nuôi và chế biến không còn được xem là chất thải mà trở thành nguồn nguyên liệu để sản xuất phân bón hữu cơ, năng lượng sinh học hoặc vật liệu đóng gói thân thiện với môi trường. Cách tiếp cận này vừa giúp tối ưu tài nguyên, giảm chi phí sản xuất, vừa hình thành chuỗi giá trị khép kín, nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.

Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, lợi thế của nông sản Việt Nam sẽ không còn được quyết định từ sản lượng mà bởi năng lực của cả chuỗi giá trị. Do đó, muốn gia tăng sức cạnh tranh, ngành nông nghiệp cần tiếp tục đầu tư vào vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu, logistics hiện đại, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và kinh tế tuần hoàn.

Phát triển chuỗi giá trị nông sản Việt Nam vì thế không chỉ là giải pháp nâng cao giá trị gia tăng mà còn là chìa khóa nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn hội nhập mới. Khi toàn bộ chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ được kết nối hiệu quả, ứng dụng công nghệ và phát triển theo hướng xanh, nông sản Việt sẽ mở rộng thị trường xuất khẩu, gia tăng giá trị thương hiệu và khẳng định vị thế bền vững trên thị trường quốc tế.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính