Quy định mới về thép của Liên minh châu Âu không chỉ gia tăng hàng rào bảo hộ thương mại mà còn tạo sức ép lớn với doanh nghiệp thép Việt Nam. Tham vấn đang mở là cơ hội quan trọng để ngành thép chủ động thích ứng, bảo vệ lợi ích và duy trì năng lực xuất khẩu bền vững.

Ủy ban châu Âu vừa khởi động cuộc tham vấn có mục tiêu đầu tiên nhằm đánh giá phạm vi định nghĩa sản phẩm theo Quy định thép của Liên minh châu Âu (EU). Đây là bước đi quan trọng trong việc hoàn thiện khuôn khổ bảo hộ mới với mức độ nghiêm ngặt cao hơn đáng kể so với cơ chế tự vệ thép trước đây, đồng thời có khả năng tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu thép của Việt Nam.

Theo nội dung tham vấn, EU cắt giảm hạn ngạch nhập khẩu miễn thuế xuống còn 18,3 triệu tấn mỗi năm, giảm gần 47% so với mức năm 2024, đồng thời tăng gấp đôi thuế ngoài hạn ngạch lên 50%. Phạm vi sản phẩm cũng được mở rộng từ 28 lên 30 danh mục. Đáng chú ý nhất là yêu cầu truy xuất nguồn gốc “melt and pour”, buộc nhà nhập khẩu phải xác định quốc gia nơi thép được nấu chảy và đúc ban đầu, thay vì chỉ căn cứ vào nơi gia công hoàn thiện.

Lần tham vấn này tập trung vào 4 nhóm sản phẩm gồm ống gang, ống dẫn và ống rỗng bằng gang; dây thép không hợp kim và dây hợp kim khác; dây thép không gỉ; thanh thép rèn không hợp kim và thanh rèn hợp kim khác. Tham vấn kéo dài đến ngày 30/9/2026, kết quả đánh giá sẽ được công bố vào ngày 31/12/2026.

Theo Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và châu Âu, Quy định thép EU 2026 đặt ra hai thách thức có mối liên hệ chặt chẽ. Trước hết là sức ép thị trường khi trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thép của Việt Nam sang EU đã giảm gần 18,3% về khối lượng và gần 23,3% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Diễn biến này xuất hiện ngay cả trước khi quy định mới có hiệu lực, phản ánh nhu cầu tiêu thụ suy yếu tại châu Âu cùng xu hướng gia tăng các biện pháp bảo hộ thương mại.

Thách thức lớn hơn nằm ở quy tắc “melt and pour”. Do năng lực sản xuất thép thô trong nước còn hạn chế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn nhập khẩu phôi thép hoặc thép cán nóng từ bên ngoài, chủ yếu từ châu Á, để gia công rồi xuất khẩu sang EU. Khi quy định mới được áp dụng, hạn ngạch sẽ được tính theo quốc gia xuất xứ của nguyên liệu thô thay vì Việt Nam, khiến một phần sản phẩm “made in Vietnam” có nguy cơ không được hưởng hạn ngạch của Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, Hiệp hội Thép Việt Nam dự báo sản lượng thép thô của Việt Nam năm 2026 có thể đạt 27 triệu tấn, tăng 10% so với năm trước; sản lượng thép thành phẩm ước đạt 33 triệu tấn và xuất khẩu khoảng 6 triệu tấn. Nếu năng lực sản xuất thép thô tiếp tục được mở rộng, ngành thép sẽ từng bước đáp ứng tốt hơn yêu cầu về truy xuất nguồn gốc trong dài hạn.

Ông Trần Ngọc Quân, Trưởng thương vụ Việt Nam tại Bỉ khuyến nghị, trước mắt, các doanh nghiệp thép Việt Nam xuất khẩu sang EU cần theo dõi sát diễn biến của cuộc tham vấn lần này, đặc biệt ở nhóm sản phẩm dây thép không gỉ và ống thép, hai danh mục đang được xem xét đưa vào phạm vi điều chỉnh của quy định và có thể ảnh hưởng trực tiếp đến một số nhà xuất khẩu Việt Nam.

Với kinh nghiệm thành công từ việc Việt Nam chủ động phối hợp với Hiệp hội da châu Âu và các nước khác trong việc loại bỏ ngành da và sản phẩm da ra khỏi Quy định EU về các sản phẩm không gây phá rừng (EUDR) vừa qua, Thương vụ Việt Nam tại Bỉ khuyến nghị các doanh nghiệp xuất khẩu thép và hiệp hội thép Việt Nam cần đẩy mạnh trao đổi với các doanh nghiệp nhập khẩu EU và hiệp hội liên quan tại EU để đưa ra các bình luận phù hợp với hoàn cảnh sản xuất và thương mại của Việt Nam, hướng tới đạt được giai đoạn quá độ cần thiết để doanh nghiệp thích ứng hiệu quả với những thay đổi mới này.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính