Sau khi Việt Namgia nhập WTO, vai trò của Nhà nước trở nên mở rộng hơn trong mọi lĩnh vực kinhtế. Thật tiếc, vai trò đó đã không giảm xuống như người ta mong đợi khi ViệtNam vào WTO mà trái lại được ca ngợi như là phản ứng cần có trước cú sốc dochính hội nhập WTO mang lại.

Nguyên Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển vẫn còn nhớ mãi một kỷ niệmkhó khăn khi đàm phán vào WTO. Năm 1998, ông Tuyển - lúc đó giữ vị trí trưởngđoàn đàm phán - nhận được một câu hỏi rất đơn giản của phía Mỹ: xin Việt Namcho biết, cổ phần hóa có phải là tư nhân hóa không? Câu hỏi đó được nêu ratrong phiên đàm phán cấp cao đầu tiên với sự tham gia lần đầu tiên của Bộtrưởng Thương mại. Tuy nhiên, ông

Tuyển đã không trả lời trực tiếp, cho dù đã tham vấn ý kiến của cả đoàn gồm25 cán bộ từ thứ trưởng, vụ trưởng, vụ phó của hầu hết các bộ ngành vào buổitối trước đó. Ông Tuyển chọn cách diễn giải khái niệm cổ phần hóa cho nhữngngười Mỹ.

Tuy nhiên, câu chuyện vẫn chưa kết thúc khi các bên không biết chọn từ nàođể đưa vào văn kiện. Một đồng sự của ông Tuyển lúc đó là ông Lương Văn Tự,nguyên Thứ trưởng Thương mại, nảy ra sáng kiến: viết cả chữ cổ phần hóa - tưnhân hóa vào văn bản. Ông Tự nhớ lại: “Thế là cả hai bên đều chấp nhận. Các đốitác chấp nhận, Thủ tướng cũng đồng ý, bảo các cậu dùng hai chữ ngang nhau làđược”.

Câu chuyện trên diễn ra cách đây 14 năm nhưng đáng để nhắc lại: ít nhất nộihàm của nó vẫn còn đeo bám nền kinh tế này cho đến tận ngày nay. Tư nhân hóavẫn là một từ húy kỵ không chỉ trên các văn bản chính thức, trong khi doanhnghiệp nhà nước vẫn được xác định giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế.
Ở một lăng kính tương tự, câu chuyện cũ ở trên cũng chẳng khác mấy so với thựctế hiện nay: vai trò của nhà nước trong nền kinh tế đã trở nên mở rộng hơntrong mọi lĩnh vực. Thật tiếc, vai trò đó đã không giảm xuống như người ta mongđợi khi Việt Nam vào WTO mà trái lại được ca ngợi như là phản ứng cần có trướccú sốc mà chính hội nhập WTO mang lại.

Trưởng ban Pháp chế Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), luật sưTrần Hữu Huỳnh, là một trong những người quan tâm đến thực tế này. Ông nhậnxét: “Càng chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thìmức độ can thiệp của nhà nước vào thị trường càng cao”. Nhận xét của ông Huỳnhcó vẻ định lượng được.

Thống kê của Dự án Sáng kiến cạnh tranh Việt Nam (VNCI) kết hợp với ViệnNghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) cho thấy: từ năm 2005-2008, ViệtNam đã ban hành 17.169 văn bản pháp luật, lớn hơn cả số văn bản pháp luật đượcban hành trong 18 năm trước đó (14.641). Chỉ tính riêng cấp trung ương, số vănbản pháp luật tăng đột biến lên 8.520 vào năm 2009. Số lượng văn bản quy phạmtiếp tục tăng lên trong hai năm gần đây. Chuyên gia VNCI Scott Jacobs nhận xét:“Số lượng văn bản ngày càng tăng làm Việt Nam phải gánh chịu nhiều quy định phithị trường tốn kém”.

Theo Giáo sư Claudio Dordi, chuyên gia trưởng của dự án Hỗ trợ thương mại đabiên (Mutrap III), các chỉ số đo lường năng lực điều hành của Chính phủ đanggiảm xuống theo thời gian. Ông trích dẫn số liệu của Diễn đàn Kinh tế thế giới,theo đó, về thứ hạng hiệu quả khuôn khổ luật pháp thì Việt Nam từ hạng 57 năm2009 xuống 74 năm 2012. Tính minh bạch của chính phủ giảm từ hạng 58 năm 2007xuống 91 năm 2012.

Về tiêu chí gánh nặng các quy định của Chính phủ, Việt Nam giảm từ hạng 105năm 2007 xuống 113 năm 2012. Ông nói: “Đây là số liệu khách quan”. Còn trênthực tế, ông nhận xét, Nghị định 46 về hạn chế lao động nước ngoài, hay cơ chếgiấy phép nhập khẩu tự động nhằm giảm nhập siêu “chẳng có mấy tác dụng” trongkhi vẫn gây phiền hà cho doanh nghiệp. “Chúng tôi nói với Thủ tướng rằng nhữngđiều khoản như thế chỉ làm bất lợi hơn cho Việt Nam”, ông nói.

Song, sẽ chẳng công bằng khi chỉ phê phán mà không nhìn từ lịch sử, khi tâmlý xã hội bị chi phối bởi mô hình kinh tế tập trung bao cấp. Tâm lý đó, thậtđáng ngạc nhiên, vẫn kéo dài đến tận ngày nay. Một nghiên cứu do Ngân hàng Thếgiới và VCCI tiến hành với gần 900 người Việt Nam gần đây cho thấy, có tới 68%trả lời ủng hộ sự can thiệp của Nhà nước để bình ổn giá các mặt hàng thiết yếu,so với 29% muốn giá cả các mặt hàng này được các lực lượng thị trường quyếtđịnh.

Hầu hết những người trả lời (93%) đã tốt nghiệp đại học và sau đại học; vàchủ yếu làm ở các cơ quan bộ, ngành thuộc Chính phủ, Quốc hội, các cơ quanĐảng, ủy ban nhân dân và các sở, doanh nghiệp nhà nước, thậm chí ở các đại sứquán nước ngoài tại Việt Nam. Tỷ lệ ủng hộ sự can thiệp của Nhà nước cao là mộtngạc nhiên. Báo cáo cho rằng, những người làm trong bộ máy chính quyền thiếu nhiệttình về cải cách so với những người làm ở ngoài và kết luận: “Vì thế quá trìnhchuyển dịch sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam không thể kết thúc nhanh vàngắn gọn được”.

Kết luận đó có vẻ chẳng mấy khích lệ với Việt Nam và làm nhiều chuyên gia lolắng. “Chúng ta cần tiếp tục xác định rõ khái niệm nền kinh tế thị trường theođịnh hướng xã hội chủ nghĩa. Theo tôi, đây là điểm cần làm rõ đầu tiên để xácđịnh đường lối phát triển tiếp theo”, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nói trongmột hội thảo về WTO gần đây. Bà nói tiếp: “Chúng ta không thể vương vấn cơ chếkinh tế cũ trong khi theo đuổi phát triển kinh tế thị trường. Vì thế, cần xácđịnh rõ Nhà nước làm gì, doanh nghiệp làm gì trong nền kinh tế”.

Viện phó CIEM Võ Trí Thành bổ sung: “Xã hội và giới đầu tưđòi hỏi tính minh bạch và tiên liệu được từ các chính sách. Vì thế, các nhàhoạch định chính sách được yêu cầu giao tiếp minh bạch hơn... vì họ vẫn thiếutrách nhiệm trong quá trình thực hiện luật pháp”. Còn về phần mình, nguyên Bộtrưởng Thương mại Trương Đình Tuyển hy vọng cách thức điều hành sẽ tiếp tụcđược cải thiện cho phù hợp với yêu cầu hội nhập. “Thủ tướng đã tuyên bố sẽchuyển sang Nhà nước kiến tạo phát triển. Thông điệp của Thủ tướng là rất rõ.Vấn đề là làm sao hiện thực hóa điều này”, ông nói.

Nguồn:Thời báo kinh tế Sài Gòn