Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 25/2026/NĐ-CP đang mở thêm dư địa để doanh nghiệp nhập khẩu hóa chất giảm thủ tục, chi phí tuân thủ và đẩy mạnh số hóa quản lý. Tuy nhiên, theo TS. Đào Cao Sơn, Phó Trưởng bộ môn Quản trị thương hiệu và Sở hữu trí tuệ, Khoa Marketing, Trường Đại học Thương mại, thông quan chỉ là một khâu trong cả quá trình, doanh nghiệp cần chủ động hơn từ khai báo, lưu trữ, vận chuyển đến bảo quản và sử dụng hóa chất.

 

Phóng viên: Nghị định số 25/2026/NĐ-CP mới có hiệu lực nhưng dự thảo sửa đổi, bổ sung đã được xây dựng. Từ thực tiễn hoạt động nhập khẩu, theo ông, đâu là những vướng mắc cần được tháo gỡ và doanh nghiệp cần nhìn nhận những thay đổi này như thế nào?

 

TS. Đào Cao Sơn: Đáng chú ý, dự thảo không quy định thêm lớp thủ tục đối với hoạt động nhập khẩu. Các nội dung sửa đổi, bổ sung chủ yếu tập trung vào việc cấp, cấp lại, cấp điều chỉnh, thu hồi chứng chỉ tư vấn chuyên ngành hóa chất; đồng thời thẩm định, phê duyệt Kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố hóa chất.

 

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn ở góc độ cửa khẩu thì chưa thấy hết ý nghĩa của những thay đổi này. Với hóa chất, thông quan không phải là điểm kết thúc mà chỉ là một khâu trong cả quá trình quản lý, từ vận chuyển, lưu trữ, bảo quản đến sử dụng và ứng phó khi có sự cố.

 

Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến việc thông quan hàng hóa, mà cần xem là sau khi hàng về kho, trách nhiệm được phân định thế nào, dữ liệu được quản lý ra sao và các yêu cầu về an toàn có được thực hiện đầy đủ hay không.

 

Thực tế, vẫn có doanh nghiệp xem việc hoàn tất hồ sơ hải quan và đưa hàng qua cửa khẩu là đã hoàn thành nghĩa vụ. Với hóa chất, cách tiếp cận này tiềm ẩn nhiều rủi ro. Một lô hàng đã thông quan nhưng trách nhiệm về bảo quản, khai báo, an toàn và sử dụng vẫn còn nguyên.

 

Tôi cho rằng, đây cũng là điểm doanh nghiệp cần thay đổi trong tư duy quản trị. Khi phương thức quản lý chuyển dần từ kiểm soát từng thủ tục sang quản lý theo chuỗi và dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp cũng phải quản lý hàng hóa theo cả quá trình. Thông quan chỉ mở đầu cho một chuỗi trách nhiệm tiếp theo, chưa phải là hoàn thành nghĩa vụ tuân thủ.

 

Phóng viên: Dự thảo cũng làm rõ phạm vi điều chỉnh và trách nhiệm trong khâu lưu trữ, logistics. Sửa đổi này liệu có giúp doanh nghiệp nhập khẩu giảm chi phí tuân thủ và hạn chế rủi ro không, thưa ông?

 

TS. Đào Cao Sơn: Theo tôi, tác động rõ hơn cả là sẽ giúp doanh nghiệp xác định đúng nghĩa vụ ngay từ đầu, thay vì vừa làm thủ tục vừa xử lý những vướng mắc phát sinh. Trong quản lý hóa chất, phân loại đúng đối tượng là bước đầu tiên để giảm chi phí tuân thủ.

 

Dự thảo cũng làm rõ nhiều nhóm sản phẩm không thuộc phạm vi điều chỉnh như: dược phẩm, thực phẩm, mỹ phẩm, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, một số loại phân bón, pin, ắc quy, vật liệu xây dựng, sơn, mực in, vật liệu nổ công nghiệp... Những sản phẩm có chứa hóa chất nhưng đã được đóng gói hoàn chỉnh để người tiêu dùng hoặc người sử dụng cuối cùng dùng trực tiếp cũng thuộc nhóm loại trừ.

 

Điều đáng nói không chỉ là có thêm danh mục loại trừ, mà doanh nghiệp có cơ sở rõ hơn để xác định hàng hóa của mình thuộc phạm vi quản lý nào, phải thực hiện nghĩa vụ gì và được miễn thủ tục nào. Nếu phân loại sai, doanh nghiệp có thể phải chuẩn bị những hồ sơ không cần thiết, kéo dài thời gian xử lý và phát sinh chi phí. Ngược lại, xác định đúng ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong ký kết hợp đồng, chuẩn bị hồ sơ và tổ chức logistics.

 

Bên cạnh việc làm rõ đối tượng, dự thảo cũng đặt ra một yêu cầu khác, đó là làm rõ trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi lưu trữ và vận chuyển. Kho ngoại quan, cảng cạn, trung tâm logistics và dịch vụ 3PL đang tham gia ngày càng sâu vào hoạt động nhập khẩu hóa chất, trong khi trách nhiệm giữa chủ hàng và đơn vị cung cấp dịch vụ chưa phải lúc nào cũng được phân định rành mạch.

 

Một lô hàng có thể thuộc doanh nghiệp A, lưu tại kho của doanh nghiệp B và do doanh nghiệp C vận chuyển. Khi xảy ra sự cố, không thể chỉ hỏi ai là chủ hàng, mà phải xác định cụ thể ai chịu trách nhiệm ở từng khâu. Vì vậy, doanh nghiệp nhập khẩu không chỉ chọn đơn vị logistics dựa trên giá dịch vụ, mà phải đánh giá cả điều kiện kho, năng lực quản lý an toàn và trách nhiệm ứng phó sự cố.

 

Theo tôi, chuỗi logistics càng nhiều tầng thì trách nhiệm pháp lý càng phải rõ. Đây không chỉ là yêu cầu của cơ quan quản lý mà còn là cách doanh nghiệp tự bảo vệ mình trước những rủi ro có thể phát sinh sau khi hàng đã thông quan.

 

Phóng viên: Dữ liệu nhập khẩu, đặc biệt là thông tin về hóa chất kiểm soát đặc biệt đã được đặt ra rõ hơn trong dự thảo. Theo ông, việc số hóa quản lý này sẽ tác động như thế nào đối với doanh nghiệp nhập khẩu?

 

TS. Đào Cao Sơn: Số hóa sẽ làm thay đổi căn bản cách doanh nghiệp nhìn về hồ sơ tuân thủ.

 

Theo báo cáo của Bộ Công Thương, cơ sở dữ liệu hóa chất quốc gia hiện chưa cho phép cơ quan quản lý ở địa phương tra cứu đầy đủ thông tin về kê khai nhập khẩu và mục đích sử dụng hóa chất kiểm soát đặc biệt. Khi thông tin không đầy đủ, cơ quan quản lý khó nhận diện rủi ro và việc kiểm tra tại địa bàn cũng kém hiệu quả hơn.

 

Dự thảo thống nhất sử dụng khái niệm cơ sở dữ liệu chuyên ngành Hóa chất, đồng thời yêu cầu cập nhật thông tin điện tử đối với một số hoạt động. Điều này cho thấy, dữ liệu sẽ không còn là phần việc hành chính đơn thuần mà trở thành một bộ phận của hệ thống quản trị tuân thủ.

 

Doanh nghiệp nhập khẩu vì thế cần quản lý thống nhất các thông tin quan trọng như: tên hóa chất, thành phần, nồng độ, khối lượng, mục đích sử dụng, nơi lưu trữ và quá trình sử dụng. Những dữ liệu này phải khớp với nhau và có khả năng truy xuất khi cần.

 

Nói cách khác, số hóa có thể giảm thủ tục, nhưng không làm giảm trách nhiệm. Doanh nghiệp có dữ liệu sạch sẽ có lợi thế rất lớn trong môi trường quản lý mới. Khi dữ liệu được kết nối, cơ quan quản lý có thể phát hiện rủi ro sớm hơn. Ngược lại, nếu dữ liệu của doanh nghiệp thiếu nhất quán, mỗi lần kiểm tra sẽ trở thành một lần doanh nghiệp phải giải trình.

 

Phóng viên: Với định hướng trên, doanh nghiệp nhập khẩu cần chuẩn bị gì ngay từ bây giờ để không chỉ giảm chi phí tuân thủ mà còn chủ động kiểm soát rủi ro trong quá trình nhập khẩu, lưu trữ và sử dụng hóa chất, thưa ông?

 

TS. Đào Cao Sơn: Tôi cho rằng, doanh nghiệp cần chuyển dần tâm thế, từ xử lý thủ tục sang chủ động quản trị rủi ro ngay từ trước khi hàng được nhập khẩu. Có thể tập trung vào ba việc sau:

 

Thứ nhất, rà soát và phân loại lại toàn bộ danh mục hàng hóa nhập khẩu. Phân loại đúng ngay từ đầu sẽ giúp tránh những thủ tục không cần thiết, đồng thời hạn chế rủi ro trong quá trình kiểm tra sau này.

 

Thứ hai, rà soát lại toàn bộ chuỗi lưu trữ và logistics. Với doanh nghiệp sử dụng kho 3PL, cần quy định thật rõ trong hợp đồng trách nhiệm của từng bên về khai báo, bảo quản, huấn luyện an toàn, phòng ngừa và ứng phó sự cố. Đặc biệt, không nên để tình trạng khi sự cố xảy ra mới bắt đầu xác định ai chịu trách nhiệm. An toàn hóa chất phải được tính từ khâu lựa chọn đối tác và thiết kế quy trình, chứ không phải đợi đến khi có vấn đề mới xử lý.

 

Thứ ba, chuẩn hóa dữ liệu quản lý hóa chất. Khi cơ quan quản lý đẩy mạnh kết nối, tích hợp và chia sẻ dữ liệu, doanh nghiệp cũng phải quản trị tốt dữ liệu của chính mình. Thông tin trên hồ sơ nhập khẩu, trong kho, về quá trình sử dụng và hồ sơ an toàn phải thống nhất, đầy đủ và có khả năng truy xuất khi cần.

 

Nhìn chung, khi doanh nghiệp chủ động được từ khâu phân loại hàng hóa đến lưu trữ, dữ liệu và trách nhiệm trong chuỗi logistics, cải cách thủ tục mới thực sự chuyển thành lợi ích: giảm chi phí tuân thủ, tăng tính minh bạch và giúp hoạt động nhập khẩu của doanh nghiệp ổn định, dễ dự báo hơn.

 

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!

 

Nguồn: Ngô Kiến, Tạp chí Kinh tế - Tài chính