Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản tiếp tục duy trì đà tăng trưởng trong nửa đầu năm 2026, song để chinh phục các thị trường cao cấp, doanh nghiệp Việt không thể chỉ dựa vào lợi thế thuế quan từ các FTA. Từ tiêu chuẩn xanh, chế biến sâu, minh bạch chuỗi cung ứng đến xây dựng thương hiệu và khai thác thương mại điện tử xuyên biên giới được xác định là những mắt xích quan trọng để nâng cao giá trị nông sản Việt trên thị trường quốc tế.

Hội nhập sâu nhưng phải vượt qua các “hàng rào” mới

Ngày 16/7, tại Hội nghị “Nâng cao năng lực hội nhập kinh tế quốc tế về ngành hàng Lương thực – thực phẩm và sản phẩm nông nghiệp sau chế biến” do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp với Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP. Hồ Chí Minh (FFA) tổ chức, các chuyên gia đã chỉ ra những điểm nghẽn trong quá trình hội nhập, đồng thời đề xuất lộ trình nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng thương hiệu nông sản Việt trên thị trường toàn cầu.

Theo bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam tiếp tục ghi nhận kết quả tích cực khi kim ngạch 6 tháng đầu năm 2026 ước đạt 35,88 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ năm trước.

Riêng TP. Hồ Chí Minh tiếp tục khẳng định vai trò đầu tàu của ngành chế biến lương thực, thực phẩm khi chỉ số sản xuất công nghiệp của ngành tăng 12% trong quý I, góp phần đưa GRDP của Thành phố tăng 8,27% – mức cao nhất trong vòng 5 năm qua.

Theo bà Hồ Thị Quyên, việc Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) đã mở ra không gian thị trường rộng lớn cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, ưu đãi thuế quan chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp đáp ứng được hệ thống tiêu chuẩn ngày càng khắt khe từ các thị trường nhập khẩu.

Điều đó đồng nghĩa với việc cạnh tranh hiện nay không còn dừng ở giá bán hay chất lượng sản phẩm mà đã mở rộng sang khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội.

Làm rõ hơn xu hướng này, Tiến sĩ Hoàng Văn Việt, Nhà sáng lập và Chủ tịch Hội đồng Chiến lược Cộng đồng Doanh nhân Trí thức Toàn cầu (GIBA), cho rằng tiêu chuẩn xanh không còn mang tính hình thức mà đã trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp.

Theo ông, người tiêu dùng tại các thị trường phát triển không chỉ quan tâm đến các cam kết phát triển bền vững mà còn yêu cầu doanh nghiệp phải có dữ liệu minh chứng cụ thể cho những cam kết đó.

Để đáp ứng yêu cầu này, doanh nghiệp cần xây dựng chuỗi giá trị đồng bộ, bắt đầu từ việc kiểm soát chất lượng vùng nguyên liệu, ứng dụng công nghệ trong chế biến sâu tại nhà máy cho tới thương mại hóa sản phẩm trên thị trường.

Trong khi đó, bà Trần Thị Phương Hoa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP. Hồ Chí Minh (FFA) cho rằng, thương mại quốc tế đang chứng kiến sự thay đổi rõ rệt trong hành vi tiêu dùng.

Nếu trước đây người mua chủ yếu quan tâm đến sản phẩm cuối cùng thì hiện nay họ còn chú trọng tới toàn bộ quy trình tạo ra sản phẩm. Minh bạch, trách nhiệm với cộng đồng và cam kết phát triển bền vững đang trở thành những tiêu chí quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu.

Khắc phục hạn chế sau thu hoạch

Bên cạnh các yêu cầu về tiêu chuẩn, nhiều chuyên gia cũng chỉ ra những hạn chế nội tại của ngành nông nghiệp Việt Nam. Theo Thạc sĩ Nguyễn Lý Trường An, Phó Giám đốc Công ty TNHH Vận chuyển Thương mại Biển Xanh, năm 2025 xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đã vượt mốc 70 tỷ USD. Tuy nhiên, giá trị gia tăng của ngành vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Một trong những nguyên nhân là tỷ lệ chế biến sâu hiện mới đạt khoảng 23%. Đối với ngành cà phê, khoảng 91% sản lượng vẫn xuất khẩu dưới dạng thô, khiến doanh nghiệp chưa khai thác được giá trị gia tăng từ khâu chế biến.

Không chỉ vậy, tỷ lệ hao hụt rau quả sau thu hoạch hiện còn ở mức 20-30%, trong khi các rào cản phi thuế quan ngày càng gia tăng cũng tạo thêm áp lực đối với hoạt động xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Lý Trường An, việc nâng cao năng lực chế biến sâu không chỉ giúp giảm thất thoát sau thu hoạch mà còn là giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm và tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ở góc độ hội nhập, Thạc sĩ Đặng Bùi Khuê, Cố vấn cấp cao Công ty TNHH Tư vấn và Đào tạo SMP, cho rằng nhiều doanh nghiệp vẫn có tâm lý tập trung vào lợi thế thuế quan của Hiệp định CPTPP, trong khi những thách thức lớn nhất lại đến từ các hàng rào kỹ thuật.

Theo ông, CPTPP không chỉ quy định về kiểm dịch động thực vật hay các tiêu chuẩn kỹ thuật, mà còn đặt ra yêu cầu về quyền lao động theo tiêu chuẩn của Tổ chức Lao động quốc tế, bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn nguyên liệu hợp pháp.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chuẩn bị nguồn lực tài chính phù hợp để đáp ứng các yêu cầu kiểm nghiệm, chứng nhận quốc tế nếu muốn duy trì lợi thế cạnh tranh tại các thị trường thành viên.

Bên cạnh việc đáp ứng tiêu chuẩn, xây dựng thương hiệu được xem là mắt xích quan trọng để nâng cao giá trị nông sản Việt.

Theo bà Nguyễn Lê Gia Khánh, Quản lý Tài khoản cấp cao Amazon Global Selling Việt Nam, Việt Nam hiện dẫn đầu thế giới về xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản nhưng thương hiệu của doanh nghiệp trong nước vẫn chưa được nhận diện rõ ràng do phần lớn sản phẩm được phân phối thông qua các nhà nhập khẩu hoặc hệ thống bán lẻ nước ngoài.

Để thay đổi điều này, doanh nghiệp có thể tận dụng thương mại điện tử xuyên biên giới nhằm bán hàng trực tiếp đến người tiêu dùng toàn cầu theo mô hình B2C, qua đó chủ động xây dựng thương hiệu và tiếp cận trực tiếp dữ liệu khách hàng.

Chỉ ra một số hạn chế cần khắc phục, ông Lê Châu Hải Vũ, Giám đốc Công ty Cổ phần Dịch vụ Tư vấn doanh nghiệp ConsulTech cho biết, hiện nay, 97% doanh nghiệp của Việt Nam là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Xét trên mặt bằng chung, doanh nghiệp vừa và nhỏ còn yếu về nguồn lực, vốn, công nghệ, kỹ thuật và tiêu chuẩn. Họ muốn đi xa nhưng lại thiếu những hỗ trợ cần thiết. Mặc dù Chính phủ đã có nhiều chương trình hỗ trợ nhưng bản thân doanh nghiệp lại chưa đáp ứng được, đặc biệt là nguồn nhân lực.

Bên cạnh đó, vẫn còn những điểm nghẽn, đặc biệt là vấn đề an toàn thực phẩm và tuân thủ quy định. Khi bán hàng ra quốc tế, doanh nghiệp bắt buộc phải tuân thủ luật chơi của quốc tế; và về lâu dài, đó là yếu tố để phát triển bền vững tự thân của doanh nghiệp.

Từ thực tế trên, các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt không còn nằm ở sản lượng hay ưu đãi thuế quan, mà phụ thuộc vào khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, phát triển chế biến sâu, minh bạch chuỗi giá trị và xây dựng thương hiệu. Đây cũng là những yếu tố then chốt để nông sản Việt từng bước nâng cao giá trị, gia tăng khả năng cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường toàn cầu.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính