Xuất khẩu tiếp tục giữ vai trò động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong bối cảnh thế giới nhiều biến động. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số, cần tháo gỡ những điểm nghẽn nội tại, nâng cao sức cạnh tranh, hướng tới phát triển bền vững.

Tháo gỡ điểm nghẽn để gia tăng động lực xuất khẩu

Trong bối cảnh Chính phủ quyết liệt triển khai các nhiệm vụ và giải pháp về phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030, mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% trở lên mỗi năm đặt ra yêu cầu rất cao đối với mọi động lực của nền kinh tế, trong đó xuất khẩu tiếp tục được xác định là một trong những trụ cột quan trọng nhất.

Theo Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8/1/2026 của Chính phủ, năm 2026, Việt Nam phấn đấu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, đồng thời đưa kim ngạch xuất khẩu tăng từ 15% đến 16%, tạo nền tảng cho tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.

Thực tiễn cho thấy, xuất khẩu tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế. Theo số liệu Cục Hải quan, năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước. Bước sang năm 2026, đà tăng trưởng tiếp tục được nối dài khi tính đến ngày 15/6/2026, kim ngạch xuất khẩu đạt 239,9 tỷ USD, tăng 21,1% so với cùng kỳ năm 2025.

Nhiều nhóm hàng chủ lực khẳng định vị thế với kim ngạch lớn như: máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 63,52 tỷ USD; dệt may đạt 21,28 tỷ USD; giày dép đạt 10,78 tỷ USD; thủy sản đạt 5,17 tỷ USD và rau quả đạt 3,16 tỷ USD. Những con số này phản ánh năng lực sản xuất, khả năng thích ứng và sức cạnh tranh ngày càng được cải thiện của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng xuất khẩu vẫn tồn tại nhiều điểm nghẽn cần được nhìn nhận thẳng thắn. Tính đến ngày 15/6/2026, Việt Nam nhập siêu 16,8 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 5,2 tỷ USD. Tổng kim ngạch nhập khẩu đạt 256,72 tỷ USD, chủ yếu là nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Đáng chú ý, khu vực kinh tế trong nước mới đóng góp khoảng 20,2% tổng kim ngạch xuất khẩu, còn khu vực FDI chiếm tới 79,8%. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam mới đạt 48,9%, cho thấy mức độ làm chủ chuỗi giá trị vẫn còn hạn chế.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng nhấn mạnh, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số phải gắn với việc nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế. Theo Bộ trưởng, với độ mở lớn, nền kinh tế vẫn đối mặt với bốn vấn đề cần sớm khắc phục, gồm phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu, tập trung quá lớn vào một số thị trường xuất khẩu chủ lực, hạn chế của hệ thống logistics và yêu cầu bảo đảm an ninh xuất nhập khẩu. Đây đều là những yếu tố có thể làm gia tăng rủi ro khi thương mại toàn cầu biến động, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp tới tính bền vững của tăng trưởng xuất khẩu.

Từ định hướng đó, Bộ Công Thương đang tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh, khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA), ứng dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo sớm các vụ việc phòng vệ thương mại.

Song song với đó là thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, xây dựng chuỗi cung ứng tự chủ, giảm chi phí logistics và mở rộng thị trường xuất khẩu, tạo nền tảng để hàng hóa Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nâng cao năng lực cạnh tranh, hướng tới phát triển bền vững

Định hướng của Bộ Công Thương cho thấy, để xuất khẩu thực sự trở thành động lực cho mục tiêu tăng trưởng hai con số, bên cạnh mở rộng thị trường cần tập trung nâng cao chất lượng tăng trưởng, gia tăng hàm lượng giá trị nội địa và khả năng chống chịu trước các biến động bên ngoài. Đây cũng là yêu cầu tất yếu khi thương mại quốc tế ngày càng chịu tác động bởi xu hướng bảo hộ, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe.

Phân tích sâu hơn, Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn cho rằng, tăng trưởng xuất khẩu là tín hiệu tích cực, song chưa đủ để bảo đảm mục tiêu tăng trưởng hai con số nếu các giải pháp không được triển khai đồng bộ. Theo tính toán của Bộ Tài chính, xuất nhập khẩu dự kiến đóng góp khoảng 5,06% vào GDP năm 2026.

Tuy nhiên, tình trạng nhập siêu gia tăng đang tạo sức ép đáng kể đối với nền kinh tế. Theo số liệu cập nhật đến ngày 18/6/2026 cho thấy, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 245,6 tỷ USD, tăng 21,4% so với cùng kỳ, nhưng nhập siêu cũng lên tới 17,6 tỷ USD. Theo phân tích của Bộ Tài chính, cứ mỗi 1 tỷ USD nhập siêu sẽ làm giảm tăng trưởng cả năm khoảng 0,17%.

Thực tế cho thấy, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số không thể chỉ dựa vào việc mở rộng thị trường hay gia tăng đơn hàng, mà là nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa và từng bước làm chủ chuỗi cung ứng. Đây cũng là điều kiện tiên quyết để xuất khẩu tiếp tục phát huy vai trò là động lực tăng trưởng bền vững trong giai đoạn phát triển mới.

Ở góc độ cộng đồng doanh nghiệp, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Nguyễn Quang Vinh cho biết, doanh nghiệp xuất khẩu đang phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn từ chi phí logistics biến động, các biện pháp phòng vệ thương mại gia tăng và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe tại nhiều thị trường. Chỉ trong những tháng đầu năm 2026, đã phát sinh 16 vụ điều tra phòng vệ thương mại mới đối với hàng hóa của Việt Nam. Cùng với đó, các yêu cầu về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và lao động đang trở thành điều kiện bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn duy trì và mở rộng thị phần tại các thị trường xuất khẩu chủ lực.

Dẫu vậy, triển vọng tăng trưởng vẫn được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá tích cực. Khảo sát của VCCI đối với hơn 500 doanh nghiệp xuất nhập khẩu cho thấy, khoảng 50% doanh nghiệp kỳ vọng kim ngạch xuất khẩu năm 2026 tiếp tục tăng, trong đó nhiều doanh nghiệp dự báo mức tăng từ 10-20%.

Để hiện thực hóa kỳ vọng này, VCCI kiến nghị, cần tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, cắt giảm chi phí tuân thủ, đẩy mạnh cải cách kiểm tra chuyên ngành, phát triển hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ hải quan và thuế, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, mở rộng thương mại điện tử và chủ động đa dạng hóa thị trường theo chiến lược “Go Global”.

Có thể khẳng định, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số không chỉ là bài toán về gia tăng kim ngạch mà còn là yêu cầu nâng cao chất lượng phát triển của nền kinh tế. Khi cải cách thể chế được thúc đẩy đồng bộ, năng lực sản xuất trong nước tiếp tục được củng cố, doanh nghiệp chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và từng bước làm chủ chuỗi giá trị, xuất khẩu sẽ không chỉ tăng về lượng mà còn gia tăng về chất. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và khẳng định vị thế ngày càng vững chắc trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính