Với kim ngạch 585 triệu USD chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, tăng 44,3% so với cùng kỳ, tôm hùm đang nổi lên là một trong những điểm sáng của xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Cùng với lợi thế tại thị trường Trung Quốc, dư địa đưa tôm hùm trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD ngày càng rõ nét nếu tháo gỡ được các rào cản kỹ thuật và xây dựng chiến lược phát triển dài hạn.

Tôm hùm tăng tốc, khẳng định vị thế trong xuất khẩu thủy sản

Tôm hùm đang nổi lên như một trong những điểm sáng đáng chú ý của xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Từ một nhóm sản phẩm có quy mô còn khiêm tốn, tôm hùm đã tăng tốc mạnh trong giai đoạn 2024-2026, trở thành mặt hàng có giá trị cao, gắn với nhu cầu tiêu thụ hải sản sống và hải sản cao cấp tại thị trường Trung Quốc.

Theo bà Kim Thu, chuyên gia thị trường tôm của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), trong 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu tôm hùm Việt Nam đạt khoảng 585 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ. Quy mô này tương đương 10,1% tổng xuất khẩu thủy sản và gần 25% tổng xuất khẩu tôm của Việt Nam.

Riêng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm đạt khoảng 858 triệu USD, tăng mạnh so với các năm trước, cho thấy dư địa để đưa tôm hùm trở thành một ngành hàng thủy sản chiến lược là rất rõ. Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò thị trường quyết định đối với ngành hàng này. Năm 2025, xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc đạt khoảng 841 triệu USD, chiếm hơn 98% tổng kim ngạch. Trong nửa đầu năm 2026, tỷ trọng này tiếp tục duy trì ở mức khoảng 98,5%.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng đã vươn lên trở thành nguồn cung tôm hùm lớn nhất cho Trung Quốc. Năm 2025, Trung Quốc nhập khoảng 69,8 nghìn tấn tôm hùm, trong đó Việt Nam cung cấp khoảng 24,1 nghìn tấn, chiếm 34,5% tổng lượng nhập khẩu.

Với cơ cấu xuất khẩu chủ yếu là tôm hùm xanh sống, có thể khẳng định Việt Nam đang là nguồn cung nổi bật nhất trong phân khúc tôm hùm nhiệt đới sống vào thị trường Trung Quốc.

Theo đánh giá của VASEP, lợi thế của tôm hùm Việt Nam đến từ vị trí địa lý gần Trung Quốc, thuận lợi trong vận chuyển hàng sống, thời gian giao hàng ngắn, chi phí logistics cạnh tranh và sản phẩm phù hợp với phân khúc nhà hàng tầm trung đến cao cấp.

Gỡ nút thắt để hiện thực hóa mục tiêu ngành hàng tỷ USD

Theo VASEP, động lực tăng trưởng của xuất khẩu tôm hùm hiện gần như đến hoàn toàn từ tôm hùm xanh. Năm 2025, mặt hàng này đạt khoảng 843 triệu USD, chiếm 98,3% tổng xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam.

Ngược lại, tôm hùm bông - sản phẩm có giá trị cao, phục vụ phân khúc cao cấp - chỉ đạt khoảng 4,6 triệu USD do vướng các rào cản kỹ thuật, đặc biệt tại thị trường Trung Quốc.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, số liệu của cơ quan Hải quan không ghi nhận xuất khẩu tôm hùm bông sang Trung Quốc, trong khi tôm hùm xanh đạt khoảng 574 triệu USD, chiếm gần như toàn bộ kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này.

Điều đó cho thấy việc tháo gỡ rào cản đối với tôm hùm bông cần được xem là một nhiệm vụ trọng tâm, tách biệt với nhóm tôm hùm xanh đang xuất khẩu ổn định.

Hiện Trung Quốc áp dụng các yêu cầu liên quan đến nguồn gốc giống F2 và các quy định về bảo vệ động vật hoang dã đối với tôm hùm bông, trong khi tôm hùm xanh vẫn được nhập khẩu mạnh.

Từ góc nhìn thị trường và doanh nghiệp, VASEP cho rằng, tôm hùm Việt Nam cần được tiếp cận như một ngành hàng thủy sản giá trị cao với chiến lược phát triển riêng, thay vì chỉ là một nhóm sản phẩm tăng trưởng ngắn hạn.

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa tôm hùm trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD, VASEP đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, cần có định hướng đưa tôm hùm trở thành ngành hàng chiến lược, hướng tới kim ngạch tỷ USD, gắn với quy hoạch vùng nuôi, phát triển hạ tầng logistics hàng sống, cơ sở đóng gói, tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Thứ hai, cần ưu tiên làm việc với phía Trung Quốc nhằm tháo gỡ các rào cản kỹ thuật đối với tôm hùm bông, làm rõ yêu cầu về giống F2, cơ sở khoa học, hồ sơ nguồn gốc cũng như khả năng xây dựng cơ chế quá độ có kiểm soát đối với sản phẩm thương phẩm được nuôi tại các vùng nuôi đã được cấp mã số.

Thứ ba, cần hướng dẫn người nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của thị trường, bao gồm mã số vùng nuôi, mã cơ sở đóng gói, nhật ký nuôi, kiểm soát giống, thức ăn, thuốc thú y thủy sản, dư lượng, kiểm dịch, an toàn thực phẩm và hồ sơ lô hàng.

Thứ tư, cần xây dựng hệ thống thông tin thị trường và cảnh báo sớm chuyên biệt cho ngành tôm hùm, bao gồm các thay đổi về quy định nhập khẩu, tình hình cửa khẩu, thuế quan, nhu cầu theo mùa vụ, diễn biến giá cả và cạnh tranh từ Canada, Mỹ, Australia cùng các nguồn cung khác.

VASEP cho biết, hiệp hội sẽ tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý, địa phương vùng nuôi và đối tác quốc tế; tổng hợp, chuyển tải tiếng nói của doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất khẩu tôm hùm tới cơ quan quản lý nhà nước; đồng thời cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo rào cản, xúc tiến thương mại và thúc đẩy xây dựng hình ảnh thương hiệu “Tôm hùm Việt Nam”.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính