Bộ Công Thương vừa ban hành Thông tư số 65/2026/TT-BCT về kinh doanh xuất khẩu gạo, quy định chi tiết đầu mối ký kết và tổ chức thực hiện hợp đồng tập trung. 

Bộ Công Thương ban hành Thông tư số 65/2026/TT-BCT quy định chi tiết một số điều của Nghị định số 365/2026/NĐ-CP ngày 23/9/2026 của Chính phủ về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo.

Thông tư quy định chi tiết một số nội dung liên quan đến chỉ định thương nhân đầu mối ký kết và tổ chức thực hiện hợp đồng tập trung; chế độ báo cáo của thương nhân kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo; và đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo.

Các quy định này áp dụng đối với hợp đồng tập trung theo những bản ghi nhớ, thỏa thuận thương mại gạo do Bộ Công Thương chủ trì đàm phán, ký kết hoặc trình cấp có thẩm quyền ký kết.

Đầu mối luân phiên, phân định rõ phần lượng thực hiện

Theo Thông tư, việc chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung căn cứ các tiêu chí tại khoản 2 Điều 19 Nghị định 365/2026/NĐ-CP.

Cơ chế đầu mối luân phiên được áp dụng khi có từ 2 thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối tại một thị trường, nhưng cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà nhập khẩu nước ngoài được chỉ định yêu cầu mỗi đợt chỉ có một thương nhân tham gia ký kết, giao dịch hợp đồng.

Chậm nhất một ngày kể từ khi nhận thông báo của nước nhập khẩu, thương nhân đến lượt luân phiên phải báo cáo Bộ Công Thương, đồng thời sao gửi Hiệp hội Lương thực Việt Nam về khả năng tham gia. Nếu đề nghị không tham gia, thương nhân phải nêu rõ nguyên nhân và thông báo cho các đầu mối khác.

Thương nhân đến lượt liền kề tiếp theo có trách nhiệm báo cáo khả năng tham gia trong thời hạn một ngày kể từ khi nhận kiến nghị từ chối. Việc giao dịch, dự thầu thay thế không được tính vào lượt luân phiên chính thức của thương nhân được cử đi thay. Nếu tất cả đầu mối đều không tham gia, Bộ Công Thương chỉ định thương nhân khác.

Về lượng gạo thực hiện, các thương nhân đầu mối theo cơ chế luân phiên được trực tiếp xuất khẩu tổng cộng 20% lượng gạo trong hợp đồng tập trung. Trong phần này, thương nhân trực tiếp ký kết thực hiện 2/3; 1/3 còn lại được chia đều cho các đầu mối không tham gia ký kết.

Như vậy, mức 20% là phần lượng dành cho các thương nhân đầu mối trong cơ chế luân phiên, không phải mỗi đầu mối đều được nhận 20% tổng hợp đồng.

Các đầu mối không trực tiếp ký kết vẫn phải phối hợp xây dựng phương án giao dịch, theo dõi thị trường, chuẩn bị nguồn hàng và tổ chức thực hiện hợp đồng. Quyền được phân bổ lượng gạo vì thế đi cùng trách nhiệm bảo đảm thực hiện.

Địa phương rà soát, Bộ Công Thương phân bổ

Quy trình phân bổ chỉ tiêu ủy thác xuất khẩu được thực hiện với sự tham gia của UBND cấp tỉnh nơi thương nhân đặt trụ sở chính.

Sau khi nhận báo cáo của thương nhân đầu mối về đàm phán, giao dịch, dự thầu hoặc kết quả ký kết, Bộ Công Thương thông báo việc đăng ký danh sách thực hiện hợp đồng tập trung tới các địa phương.

UBND cấp tỉnh rà soát thương nhân có nhu cầu nhận chỉ tiêu, tổng hợp danh sách đáp ứng điều kiện và gửi Bộ Công Thương. Trên cơ sở danh sách này, cùng thông tin cân đối nguồn gạo hàng hóa, mùa vụ thu hoạch do Bộ Nông nghiệp và Môi trường cung cấp, Bộ Công Thương quyết định phân bổ.

Thương nhân không có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo hoặc thuộc các trường hợp quy định tại khoản 8 Điều 19 Nghị định 365/2026/NĐ-CP, sẽ không được phân bổ chỉ tiêu. Lượng phân bổ cũng không vượt quá lượng thương nhân đã đăng ký.

Một mốc thời gian doanh nghiệp cần lưu ý là việc đánh giá tín nhiệm và triển khai các nội dung liên quan chỉ bắt đầu từ ngày 1/1/2028. Trong thời gian chưa thực hiện đánh giá, chỉ tiêu được phân bổ bằng nhau cho các thương nhân đăng ký và đáp ứng điều kiện.

Khi cơ chế tín nhiệm được triển khai, các thương nhân trong cùng nhóm được phân bổ chỉ tiêu bằng nhau. Mức phân bổ giảm dần giữa các nhóm: thương nhân thuộc nhóm tín nhiệm cao nhận không quá 50% chỉ tiêu của thương nhân nhóm rất cao; nhóm trung bình không quá 50% nhóm cao; nhóm thấp không quá 50% nhóm trung bình; nhóm rất thấp không quá 50% nhóm thấp.

Đây là giới hạn mức phân bổ giữa các thương nhân thuộc những nhóm tín nhiệm, không phải tỷ lệ chia tổng lượng hợp đồng cho từng nhóm.

Không thực hiện được phải trả lại chỉ tiêu

Thông tư quy định thời hạn cụ thể đối với thương nhân không thực hiện được lượng đã phân bổ. Trong vòng 3 ngày kể từ ngày có thông báo của UBND cấp tỉnh, thương nhân phải báo cáo bằng văn bản về phần chỉ tiêu trả lại, gửi địa phương và sao gửi Bộ Công Thương.

Trường hợp không thực hiện hoặc thực hiện không hết nhưng không báo cáo đúng thời hạn được xác định là không thực hiện được chỉ tiêu ủy thác.

Lượng trả lại hoặc không thực hiện sẽ được Bộ Công Thương phân bổ lại cho thương nhân đầu mối. Với cơ chế luân phiên, đầu mối ký kết thực hiện 2/3 lượng phân bổ lại; các đầu mối không ký kết thực hiện 1/3 còn lại theo tỷ lệ bằng nhau.

Đối với hợp đồng xuất khẩu gạo đã đăng ký và hợp đồng tập trung đã được phân bổ trước ngày Thông tư có hiệu lực, thương nhân tiếp tục thực hiện, không phải đăng ký hoặc phân bổ lại.

Nguồn: Sơn Trang, Báo Nông nghiệp & Môi trường