Kim ngạch xuất khẩu tôm tiếp tục tăng trưởng, nhưng những biến động về sức mua và cạnh tranh quốc tế cho thấy mở rộng sản lượng chưa đủ để bảo đảm lợi thế lâu dài. Bài toán đặt ra với doanh nghiệp là làm thế nào gia tăng giá trị trên mỗi đơn hàng, giảm phụ thuộc vào cạnh tranh giá và xây dựng vị thế vững chắc hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. 

Tăng kim ngạch chưa đồng nghĩa tăng sức cạnh tranh

Với kim ngạch đạt 3,29 tỷ USD trong 8 tháng năm 2026, tăng 12,3% so với cùng kỳ, tôm tiếp tục là mặt hàng đóng góp lớn vào xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Riêng tháng 8, xuất khẩu đạt 485,5 triệu USD, tăng 5,7%. Tuy nhiên, đằng sau kết quả tích cực là yêu cầu ngày càng rõ về chất lượng tăng trưởng: doanh nghiệp không chỉ cần bán được nhiều hơn mà còn phải nâng hiệu quả của từng sản phẩm và đơn hàng.

Thị trường quốc tế đang tạo sức ép theo nhiều hướng. Tại Mỹ, lượng tôm nhập khẩu giảm trong hai quý đầu năm 2026, trong khi nguồn cung từ Ecuador và Ấn Độ tiếp tục cạnh tranh mạnh. Khi nhà nhập khẩu thận trọng hơn về nhu cầu và chi phí, doanh nghiệp Việt Nam khó duy trì lợi thế nếu chỉ dựa vào giá bán hoặc năng lực cung ứng số lượng lớn.

Sức ép này không chỉ xuất hiện ở Mỹ. Tại Nhật Bản, biến động nhập khẩu đặt ra yêu cầu duy trì chất lượng đồng đều và giao hàng ổn định. Ở Trung Quốc, cơ hội từ nhu cầu sản phẩm tiện lợi, có giá trị cao đi kèm yêu cầu phải nắm chắc sức mua thực tế. Trong khi đó, tại EU, sự gia tăng xuất khẩu của các đối thủ châu Á cho thấy vị trí trên thị trường không thể được bảo đảm nếu doanh nghiệp chậm đổi mới.

Điểm chung của những diễn biến này là lợi thế xuất khẩu ngày càng phụ thuộc vào khả năng đáp ứng đúng nhu cầu của khách hàng. Một sản phẩm có thể cạnh tranh tốt về giá nhưng chưa chắc phù hợp với phân khúc đòi hỏi chế biến sâu; ngược lại, sản phẩm giá trị cao cũng khó tiêu thụ nếu không đáp ứng đúng quy cách, khẩu vị và mức giá của thị trường.

Vì vậy, thách thức của ngành tôm không đơn thuần là tìm thêm đơn hàng, mà là nâng khả năng giữ chân khách hàng trong bối cảnh họ có nhiều lựa chọn nguồn cung. Đây là bước chuyển từ cạnh tranh bằng khối lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, tính ổn định và năng lực phát triển sản phẩm theo yêu cầu.

Đổi cách làm để gia tăng giá trị

Muốn nâng sức cạnh tranh, doanh nghiệp cần xem lại cơ cấu sản phẩm thay vì chỉ tập trung mở rộng sản lượng. Tôm nguyên liệu vẫn có vai trò quan trọng, nhưng những dòng sản phẩm được sơ chế, chế biến sâu, đóng gói tiện lợi hoặc phát triển theo yêu cầu riêng của khách hàng có thể tạo thêm dư địa gia tăng giá trị.

Chế biến sâu vì thế không nên chỉ được hiểu là đầu tư thêm dây chuyền sản xuất. Điều quan trọng hơn là xác định thị trường cần gì, sản phẩm nào có khả năng tiêu thụ ổn định và mức đầu tư nào phù hợp với năng lực doanh nghiệp. Nếu phát triển sản phẩm mà không gắn với nhu cầu thực tế, chi phí tăng thêm chưa chắc chuyển thành lợi nhuận.

Cùng với đó, chất lượng phải được kiểm soát xuyên suốt từ vùng nuôi đến nhà máy chế biến. Truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn môi trường và khả năng cung ứng ổn định ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến việc duy trì hợp đồng. Liên kết chặt chẽ với người nuôi cũng giúp doanh nghiệp chủ động nguyên liệu, kiểm soát chi phí và giảm rủi ro về chất lượng.

Một hướng đi khác là tổ chức lại chiến lược khách hàng và thị trường. Thay vì phụ thuộc vào một số thị trường hoặc nhóm sản phẩm, doanh nghiệp cần phân bổ đơn hàng phù hợp với lợi thế từng phân khúc, đồng thời theo dõi sát diễn biến giá, sức mua và chính sách nhập khẩu để điều chỉnh kế hoạch kịp thời.

Trong cuộc cạnh tranh hiện nay, tăng trưởng kim ngạch vẫn quan trọng nhưng không phải thước đo duy nhất. Khả năng tạo giá trị cao hơn từ nguyên liệu, duy trì chất lượng ổn định và đáp ứng linh hoạt yêu cầu khách hàng mới là nền tảng để ngành tôm nâng sức chống chịu trước biến động quốc tế. Khi doanh nghiệp đổi mới từ cách lựa chọn sản phẩm đến tổ chức chuỗi cung ứng, xuất khẩu tôm Việt Nam mới có thể chuyển lợi thế về quy mô thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Nguồn: Nam Sơn, Thương hiệu & Công luận